O kryzysie Design Thinking, lęku przed „czarną skrzynką” algorytmów i o tym, dlaczego technologia nigdy nie zastąpi autentycznej obecności, z Barrym Katzem – profesorem California College of the Arts, wykładowcą na Stanfordzie oraz Fellow w IDEO – rozmawiają dr Monika Sońta oraz prof. Rafał Mrówka.
Rozmowa odbyła się w Dolinie Krzemowej podczas wydarzenia „Top 1000 innovators of Poland in Silicon Valley”, będącego częścią przedsięwzięcia ScalePL finansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Dr Monika Sońta była jedną z reprezentantek Akademii Leona Koźmińskiego.
Design Thinking: Od filozofii do sztywnej metody
Monika Sońta: Spotykamy się w Kalifornii, by porozmawiać o kreatywności w „erze designu”. Zacznijmy od tematu, który budzi ostatnio wiele kontrowersji – Design Thinking. Coraz częściej słyszy się głosy: „niech spoczywa w pokoju”. Czy zgadza się Pan z tezą, że ta formuła wyczerpała się i jest zbyt prowizoryczna?
Barry Katz: Miałem duży udział w kształtowaniu Design Thinking jako procesu i metodologii. Jego początki wiążą się ze Stanfordem i IDEO, a ja byłem w samym centrum tych wydarzeń. Wspólnie z Timem Brownem napisaliśmy książkę, która – lepiej lub gorzej – przybliżyła tę ideę światu biznesu.
Z perspektywy dwudziestu lat widzę jednak, że Design Thinking przesunęło się z poziomu filozofii, którą w moim zamierzeniu miało być, w stronę sztywnej metodologii. Dziś mamy tysiące warsztatów i certyfikatów obiecujących, że jeśli wykonasz kroki A, B i C, to na końcu otrzymasz produkt pokroju iPhone’a.
Stało się to zbyt skodyfikowane i sztywne. Myślę, że właśnie dlatego ta metoda straciła na popularności – obiecała więcej, niż była w stanie dostarczyć.
Monika Sońta: Co zatem jest następnym krokiem? Czy będzie to „Future Thinking” jako nowe ramy działania?
Barry Katz: Nie jestem pewien. Rdzeń Design Thinking – czyli intensywne badanie potrzeb użytkowników i prototypowanie – jest nadal słuszny. To, czego nam brakuje, to szersze ramy systemowe (Systems Design). Co do „Future Thinking” – zawsze byłem sceptyczny, bo przyszłości nie da się przewidzieć. Możemy jedynie przygotowywać się na możliwe scenariusze, aby uniknąć szoku, gdy nadejdzie zmiana.
Psychologia ryzyka
Rafał Mrówka: Podczas dzisiejszego panelu wspomniał Pan, że nie można po prostu czekać na szczęście – trzeba stworzyć mu odpowiednie warunki. Jak to rozumieć w kontekście przywództwa?
Barry Katz: Szczęścia nie da się zmierzyć, ale można badać ludzi, którzy czują się szczęściarzami. Jeśli subiektywnie uważasz się za taką osobę, chętniej podejmujesz ryzyko. W przywództwie kluczowe jest identyfikowanie osób o takiej dyspozycji, bo bez ryzyka nie ma sukcesu.
Rafał Mrówka: W szkołach designu uczy się zasady: „ponoś porażki często i szybko”. To dobra lekcja ryzykowania?
Barry Katz: My wolimy mówić: „ponoś porażki wcześnie, aby szybciej osiągnąć sukces”. To nie jest celebrowanie błędów, ale docenianie ludzi, którzy wyciągnęli z nich lekcję. Świetnie ilustruje to historia Hasso Plattnera, założyciela SAP. Kiedy przekazał on ogromne fundusze na stworzenie d.school na Stanfordzie, niemiecka gazeta zapytała go, dlaczego wspiera amerykański uniwersytet, a nie rodzimą uczelnię. Odpowiedział: „Gdybym dał te pieniądze niemieckiemu uniwersytetowi, dokładnie wiedziałbym, co otrzymam. Dając je tym chłopakom, nie mam zielonego pojęcia, co z tego wyniknie”. O taką otwartość na nieznane chodzi.
Choć muszę przyznać, że środowisko designu cierpi czasem na to, co w Ameryce nazywamy „piciem własnego Kool-Aidu” – opowiadamy te same historie tak często, że sami zaczynamy w nie bezkrytycznie wierzyć.
AI: Kreatywność w „czarnej skrzynce”
Rafał Mrówka: Czy w dobie AI możemy jeszcze mówić o podziale na kreatywność algorytmiczną i artystyczną?
Barry Katz: Jestem sceptyczny wobec tego podziału; myślę, że zmierzamy w stronę zacierania tych granic.
Stoimy przed perspektywą, w której AI staje się samodzielną siłą twórczą. Jak powiedział Garri Kasparov: nie chodzi o walkę maszyny z człowiekiem, ale o naukę współpracy, która szanuje oba rodzaje inteligencji.
Każda nowa technologia rodzi nową dyscyplinę projektową – tak powstał design przemysłowy, a ostatnio Interaction Design, który uczy nas kreatywnej interakcji z technicznymi artefaktami.
Rafał Mrówka: Jakie największe zagrożenia widzi Pan w tym procesie?
Barry Katz: Najbardziej niepokoi mnie fakt, że nikt tak naprawdę nie wie, co dzieje się wewnątrz modelu językowego. Widzimy dane wejściowe i wynik, ale proces środkowy to zagadka. Poleganie na wynikach, których pochodzenia nie rozumiemy, jest przerażające – zarówno gdy wsiadam do autonomicznego samochodu Waymo, jak i w pracy twórczej, gdy system generuje przekonujące, ale niekoniecznie prawdziwe treści.
Monika Sońta: To wyzwanie dla edukacji. AI to dla uczniów ułatwienie czy pułapka?
Barry Katz: Jako nauczyciel widzę w tym ogromne ryzyko „skrótów”. Wikipedia, a teraz ChatGPT, stały się zbyt łatwym substytutem własnego myślenia. Zastanawiam się, czy studenci będą jeszcze kiedykolwiek czytać Homera, Dantego czy Hegla, skoro mogą dostać piękne streszczenie w kilka sekund? Edukacja jest dziś branżą najsilniej uderzoną przez AI. Dostaję prace studentów i nie wiem, ile w nich jest autora, a ile narzędzia, które trzyma w ręku.
To, co niezastąpione
Monika Sońta: Co zatem posiadamy my, ludzie, czego algorytm nigdy nie zastąpi?
Barry Katz: To, co robimy teraz: siedzenie w jednym pokoju i odczytywanie nawzajem swoich emocji oraz wyrazu twarzy. To autentyczna zdolność do reagowania na ludzi w bezpośrednim otoczeniu.
AI, która wydaje się wrażliwa lub zaangażowana emocjonalnie, jest jak aktor na scenie. Wybitny aktor potrafi sprawić, że zapłaczesz, ale to wciąż jest symulacja. Algorytm może symulować gniew, zazdrość czy pasję, ale to nie jest „prawdziwa rzecz”. To, co dzieje się między nami tutaj, jest prawdziwe.
Monika Sońta, Rafał Mrówka: Dziękujemy za rozmowę.
Barry Katz: Ja również dziękuję. Sam jestem w procesie „wycofywania się” z instytucji i przechodzenia na emeryturę, ale muszę przyznać, że nigdy nie byłem tak zajęty jak teraz. To była fascynująca dyskusja.
***
Prof. Barry Katz jest jednym z najbardziej wpływowych badaczy i popularyzatorów myślenia projektowego oraz innowacji opartych na designie. Studiował na McGill University w Montrealu oraz w London School of Economics, a stopień doktora uzyskał na University of California w Santa Cruz.
Jest emerytowanym profesorem Industrial and Interaction Design w California College of the Arts w San Francisco, a wcześniej pełnił funkcję adjunct professor w Design Group na Wydziale Inżynierii Mechanicznej Uniwersytetu Stanforda. Przez ponad dwadzieścia lat współpracował z IDEO, jedną z najważniejszych firm doradczych na świecie w obszarze designu i innowacji, gdzie uzyskał status IDEO Fellow. Do dziś doradza rządom, firmom oraz instytucjom akademickim na całym świecie.
Jest autorem ośmiu książek, a jego teksty poświęcone designowi jako strategii innowacji ukazywały się w licznych czasopismach naukowych, branżowych i popularnonaukowych. Obecnie angażuje się m.in. w projekty związane z powojenną odbudową Ukrainy, przyszłością pracy w Dolinie Krzemowej po pandemii oraz rozwojem programu M.Des. na University of California w Berkeley.
Barry Katz w serwisie LinkedIn
***
Dr Monika Sońta - doktor nauk społecznych. Adiunkt w Katedrze Zarządzania w Społeczeństwie Sieciowym Akademii Leona Koźmińskiego oraz wykładowczyni na studiach podyplomowych Employer Branding. Obszary zainteresowania naukowego to m.in. komunikacja organizacyjna i zaangażowanie pracowników kreatywność w organizacji, budowanie klimatu organizacji wspierającego różnorodność (Diversity and Inclusion) oraz jakość życia zawodowego (Quality of Working Life). Ukończyła szereg kursów m.in. MIT: Artificial Intelligence: Implications for Business Strategy Program (2021), studia podyplomowe z zakresu psychologii reklamy (2009) oraz zarządzania talentami zarządzania wiedzą w organizacjach (2012). Uczestniczka wielu konferencji i seminariów dla pracowników naukowych. Autorka kilku publikacji naukowych m.in. Sońta, M. and Magala, S. (2020), "What You Create Is What You Learn", International Journal of Management and Applied Research, Vol. 7, No. 3, pp. 293-307.
***
Dr hab. Rafał Mrówka jest profesorem w Katedrze Teorii Zarządzania Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie specjalizuje się w analizie nowoczesnych modeli organizacji, problemach przywództwa gospodarczego, badaniach satysfakcji i zaangażowania pracowników, zarządzaniu kompetencjami pracowników oraz public relations. Jest on także kierownikiem programu MBA-SGH (program Executive MBA w SGH, jeden z najlepszych programów MBA w Polsce według rankingu Perspektyw) oraz kierownikiem Podyplomowych Studiów Public Relations i Strategicznego Komunikowania w Firmach w SGH.
