Innowacja modeli biznesowych: strategie odnowy organizacyjnej w erze czwartej rewolucji przemysłowej

Projekt badawczy zrealizowany w latach 2020–2025 dotyczył jednego z najważniejszych dziś wyzwań dla polskich firm: jak odnawiać strategię i model biznesowy w warunkach rosnącej niepewności – geopolitycznej, technologicznej i regulacyjnej. Zmienność otoczenia (wojny handlowe, napięcia polityczne, turbulencje regulacyjne, czwarta rewolucja przemysłowa, nowe regulacje środowiskowe) sprawia, że dotychczasowe sposoby działania coraz częściej przestają wystarczać, a przedsiębiorstwa muszą szukać nowych rozwiązań, aby utrzymać konkurencyjność w kraju i za granicą.

Badania koncentrowały się na trzech kluczowych kwestiach:​ Co skłania firmy do zmiany modelu biznesowego? Jak w praktyce przebiega odnowa strategiczna: kto inicjuje zmiany, jakie formy przyjmują innowacje i jak strukturalnie zmienia się model biznesu? Jakie są efekty tych zmian dla wyników firm? W ramach projektu przeprowadzono kompleksowy program badań nad odnową strategiczną i innowacjami modeli biznesu polskich przedsiębiorstw umiędzynarodowionych. Zastosowano podejście mieszane: systematyczny przegląd 40 lat literatury naukowej, wielokrotne studium przypadku dwunastu polskich przedsiębiorstw oraz dwie fale badań ilościowych (w 2022 r. na próbie 400 przedsiębiorstw, a w 2024 r.ba próbie 200). Respondentami byli członkowie najwyższego kierownictwa odpowiedzialni za kluczowe decyzje strategiczne, rozwój biznesu i innowacje, co pozwoliło uchwycić perspektywę decydentów strategicznych.​

Wyniki badań potwierdziły, że innowacja modelu biznesu (BMI) jest jednym z kluczowych mechanizmów odnowy strategicznej. Zmiany w modelu biznesu są inicjowane zarówno przez menedżerów najwyższego szczebla, jak i menedżerów średniego szczebla oraz pracowników na stanowiskach specjalistycznych. Turbulencja technologiczna, dynamika rynku i zmiany instytucjonalne – takie jak nowe regulacje środowiskowe czy programy wsparcia – silnie stymulują firmy do przeprojektowywania sposobu tworzenia i dostarczania wartości, a nie tylko do wprowadzania pojedynczych innowacji produktowych. W firmach otwartych na wiedzę zewnętrzną, współpracujących z partnerami w logice open innovation, obserwujemy wyższą skłonność do przeprojektowywania modelu biznesowego, co znajduje odzwierciedlenie w wyraźnie lepszych wynikach finansowych i rynkowych. Dokonując zmian w modelu biznesu, najczęściej stosowana jest reguła pivot first – najpierw następuje rekonfiguracja istniejącego modelu, a dopiero później dokładają kolejne warstwy modelu (layering) lub rozwijają odrębne jednostki z osobnymi modelami (structural ambidexterity). Reasumując, przedsiębiorstwa, które aktywnie modyfikują sposób tworzenia i dostarczania wartości osiągają lepsze wyniki finansowe, wyższy poziom rentowności, częściej notują dwucyfrowy wzrost sprzedaży oraz generują wyższy udział przychodów z nowych ofert.

Zidentyfikowano także grupę tzw. „przedsiębiorstw bipolarnych”, łączących wysoką zdolność do eksploracji nowych rozwiązań z umiejętnością efektywnej eksploatacji istniejącego modelu. Organizacje te równolegle rozwijają nowe ścieżki przychodów i doskonalą dotychczasowe obszary działalności, co przekłada się na szybszy wzrost sprzedaży i lepsze wyniki rentowności niż w przypadku firm o mniej spójnej logice zmian. W badanej próbie to właśnie wysoka intensywność BMI oraz umiejętne łączenie eksploracji i eksploatacji okazały się jednymi z najsilniejszych predyktorów ponadprzeciętnych wyników rynkowych.​

Projekt wykazał ponadto, że proaktywne strategie środowiskowe i społeczne przynoszą trwałe korzyści wówczas, gdy są wbudowane w model biznesowy, a nie funkcjonują jedynie jako działania wizerunkowe. Analizy wskazały, że zaangażowanie menedżerów w kwestie CSR i ochrony środowiska, znajdujące odzwierciedlenie w decyzjach dotyczących modelu biznesowego (np. nowych propozycji wartości, zmian w łańcuchu dostaw, modyfikacji logiki przychodów), wiąże się z wyższymi wynikami ekonomicznymi. Wykazano również, że innowacje modeli biznesowych pośredniczą w relacji między proaktywną strategią środowiskową a wynikami firm, a intensywność konkurencji dodatkowo wzmacnia wpływ tej strategii na BMI.​

Z perspektywy praktyki menedżerskiej wnioski z projektu mają kilka praktycznych implikacji:

• Odnowa strategiczna jako proces, nie projekt: zamiast myśleć o zmianie modelu biznesowego jako o jednorazowej „wielkiej zmianie”, warto postrzegać ją jako ciągły proces uczenia się i iteracji, w którym świadomie zarządza się napięciami między różnymi logikami działania, utrzymując twórcze napięcie między kontynuacją i eksperymentem.
• Budowa przedsiębiorstwa bipolarnego: jedną z kluczowych kompetencji przywódczych staje się zdolność do równoległego utrzymywania „starego” i rozwijania „nowego” modelu, co znajduje swoje odzwierciedlenie w projektowaniu struktur, systemów i praktyk pozwalających jednocześnie „trzymać w ryzach” istniejący biznes i testować nowe modele. Może to oznaczać np. wydzielone budżety pilotażowe, osobne zespoły dla nowych modeli czy podwójne zestawy KPI – dla „starego” i „nowego” biznesu.
• Przekładanie wartości i przekonań kierownictwa (w tym orientacji na zrównoważony rozwój, zaangażowanie w kwestie środowiskowe czy społeczne) na konkretne decyzje dotyczące oferty, rynków, partnerstw i struktury przychodów​ zaczyna przynosić wymierne efekty dopiero wtedy, gdy znajduje odzwierciedlenie w konstrukcji modelu (strukturze oferty, łańcuchu wartości, logice przychodów), a nie tylko w komunikacji z interesariuszami.​
• Świadome wykorzystywanie „instytucjonalnych okien możliwości” tworzonych przez polityki publiczne i zmiany regulacyjne.

Dla decydentów publicznych projekt dostarcza argumentów na rzecz instrumentów wsparcia, które nie ograniczają się wyłącznie do finansowania innowacji technologicznych, lecz sprzyjają również eksperymentowaniu z nowymi modelami biznesowymi, zwłaszcza w sektorach tradycyjnych i w MŚP. W dłuższej perspektywie odnowa strategiczna oparta na innowacji modeli biznesowych może stanowić istotny kanał podnoszenia innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki na rynkach międzynarodowych