Rozprzestrzenianie się niesprawiedliwości - mechanizmy i warunki brzegowe

O PROJEKCIE

Codzienne życie wiąże się z wieloma sytuacjami, w których możemy poczuć się potraktowani niesprawiedliwie. Niesprawiedliwość nie zawsze pozostaje jednak zamknięta w obrębie jednej relacji. Osoba nieuczciwie potraktowana przez przełożonego, współpracownika, instytucję albo partnera może później podejmować mniej korzystne decyzje wobec innych osób, które nie były odpowiedzialne za wcześniejsze zdarzenie. 

Projekt „Rozprzestrzenianie się niesprawiedliwości – mechanizmy i warunki brzegowe” dotyczył psychologicznych konsekwencji niesprawiedliwego traktowania. Jego głównym celem było sprawdzenie, czy i w jaki sposób niesprawiedliwość doświadczona w jednej interakcji wpływa na późniejsze decyzje wobec innych osób, w tym osób trzecich, które nie były zaangażowane w pierwotną sytuację. Analizowane zjawisko określane jest jako uogólniona negatywna wzajemność. 

W projekcie przeprowadzono serię badań eksperymentalnych. Uczestnicy najpierw doświadczali sprawiedliwego lub niesprawiedliwego podziału zasobów, a następnie sami podejmowali decyzje dotyczące podziału pieniędzy lub zadań między siebie i inne osoby. Pozwoliło to analizować nie tylko deklarowane oceny i emocje, lecz przede wszystkim konkretne decyzje dotyczące podziału zasobów podejmowane po doświadczeniu niesprawiedliwości. 

Badania obejmowały kilka powiązanych wątków. Sprawdzano, czy reakcja na niesprawiedliwość jest silniejsza wtedy, gdy można ją skierować bezpośrednio wobec sprawcy, niż wtedy, gdy kolejna decyzja dotyczy nowej, niezaangażowanej osoby. Badano również, czy jej skutki mogą przenosić się między różnymi rodzajami zasobów, na przykład z podziału pieniędzy na późniejszy podział zadań, oraz czy znaczenie ma to, kim jest odbiorca kolejnej decyzji i czy wcześniejsze niesprawiedliwe potraktowanie wynikało z celowego działania innej osoby. Osobna część projektu dotyczyła mechanizmu tego zjawiska: sprawdzano, czy gorsze potraktowanie kolejnej osoby wynika wyłącznie z możliwości poprawienia własnej sytuacji materialnej, czy pojawia się także wtedy, gdy nie przynosi żadnej osobistej korzyści.

Zaplanowany przez nas projekt badawczy ma na celu poszukiwanie odpowiedzi na powyższe pytania. W trakcie jedenastu krótkich eksperymentów, wykorzystując gry ekonomiczne, będziemy wzbudzać poczucie niesprawiedliwego traktowania, a następnie sprawdzać czy rozprzestrzenia się ono z osoby na osobę i pomiędzy różnymi obszarami życia, jakie znaczenie ma tożsamość potencjalnego odbiorcy niesprawiedliwości oraz intencje osoby, która dopuściła się niesprawiedliwego podziału dóbr. Poszukiwać będziemy również mechanizmów stojących za zjawiskiem rozprzestrzeniania się niesprawiedliwości analizując czy ofiary niesprawiedliwości będą skłonne traktować innych nie fair jeśli nie będą miały z tego żadnych korzyści lub będą musiały ponieść tego koszty.

NAJWAŻNIEJSZE WYNIKI

Wyniki projektu pokazują, że doświadczenie niesprawiedliwości może wpływać na późniejsze decyzje wobec innych osób, również takich, które nie były odpowiedzialne za wcześniejsze zdarzenie. 

Uczestnicy silniej reagowali na niesprawiedliwość wtedy, gdy ich kolejna decyzja dotyczyła jej sprawcy. Przydzielali sprawcy mniej zasobów niż nowej, niezaangażowanej osobie. Bezpośrednia negatywna wzajemność była zatem silniejsza niż uogólniona negatywna wzajemność. Wyniki sugerują również, że możliwość wcześniejszego zareagowania wobec sprawcy może w pewnych warunkach ograniczać wpływ niesprawiedliwości na kolejne decyzje. 

Jednocześnie konsekwencje niesprawiedliwego traktowania były widoczne również w decyzjach wobec osób trzecich. Osoby wcześniej potraktowane niesprawiedliwie rzadziej wybierały później równy podział zasobów. Efekt pojawiał się zarówno wtedy, gdy wcześniejsze doświadczenie i kolejna decyzja dotyczyły tego samego rodzaju zasobów, jak i wtedy, gdy następowała zmiana domeny — na przykład z zasobów finansowych na zadania do wykonania. Oznacza to, że skutki niesprawiedliwości mogą wykraczać poza pierwotny kontekst zdarzenia. 

Szczególnie ważnym wynikiem było wykazanie, że przekazywanie mniejszej liczby zasobów osobie trzeciej pojawiało się także wtedy, gdy nie przynosiło uczestnikowi żadnej osobistej korzyści. Rozprzestrzeniania się niesprawiedliwości nie można więc wyjaśniać wyłącznie próbą odzyskania wcześniejszej straty lub dążeniem do maksymalizacji własnego wyniku. 

Projekt pozwolił jednocześnie wskazać granice tego zjawiska. Osoby potraktowane niesprawiedliwie nie były bardziej skłonne do ponoszenia własnego kosztu finansowego tylko po to, aby pogorszyć sytuację kolejnej osoby. Niesprawiedliwość może zatem zmniejszać gotowość do korzystnego potraktowania innych, ale nie musi prowadzić do aktywnego i kosztownego działania na ich niekorzyść.

ZNACZENIE PROJEKTU

Projekt był realizowany na styku psychologii społecznej, psychologii ekonomicznej i ekonomii behawioralnej. Jego wyniki pomagają rozróżnić kilka mechanizmów, które w decyzjach dotyczących podziału zasobów mogą prowadzić do podobnych zachowań: bezpośrednią reakcję wobec sprawcy, przekazywanie niesprawiedliwości osobie trzeciej oraz próbę skompensowania wcześniejszej straty. Wyniki pokazują, że decyzje dotyczące podziału zasobów nie wynikają wyłącznie z kalkulacji własnego zysku. Doświadczenie naruszenia norm sprawiedliwości może wpływać na kolejne relacje społeczne również wtedy, gdy gorsze potraktowanie innej osoby nie poprawia sytuacji materialnej decydenta. 

Projekt ma także potencjalne znaczenie społeczne. W organizacjach, instytucjach, zespołach i relacjach usługowych niesprawiedliwe traktowanie może wpływać nie tylko na relację między osobą pokrzywdzoną a sprawcą, lecz także na późniejsze zachowania wobec współpracowników, klientów lub innych osób postronnych. Jednocześnie uzyskane wyniki pokazują, że rozprzestrzenianie się niesprawiedliwości ma swoje ograniczenia i zależy od struktury kolejnej sytuacji decyzyjnej.

Lepsze poznanie tych mechanizmów może wspierać tworzenie środowisk społecznych i organizacyjnych, które ograniczają ryzyko przenoszenia konsekwencji niesprawiedliwych doświadczeń na kolejne osoby.