Dr Marta Makowska, Adiunkt w Katedrze Psychologii Ekonomicznej wskazuje jak emigracja do Polski, konieczność samodzielnego życia oraz doświadczenie długotrwałej niepewności sprawiły, że młode Ukrainki inaczej postrzegają tradycyjne role kobiet i relacje partnerskie.
Wojna w Ukrainie zmieniła nie tylko codzienne życie milionów kobiet, ale także ich sposób myślenia o miłości, rodzinie i związkach. Emigracja do Polski, konieczność samodzielnego życia oraz doświadczenie długotrwałej niepewności sprawiły, że wiele młodych Ukrainek zaczęło inaczej patrzeć na tradycyjne role kobiet i relacje partnerskie. Dla części z nich był to pierwszy moment w życiu, kiedy mogły podejmować decyzje niezależnie od oczekiwań rodziny czy lokalnej społeczności.
To właśnie tym zmianom przyjrzałam się razem z dr Arletą Hrehorowicz z Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego oraz mgr Katarzyną Sacharczuk z Wyższej Szkoły Biznesu – National Louis University w Nowym Sączu. W badaniu opartym na 19 wywiadach pogłębionych z młodymi Ukrainkami mieszkającymi w Polsce sprawdziłyśmy, jakie znaczenie dla postrzegania tradycyjnych relacji rodzinnych i romantycznych mają wojna i migracja. W badaniu udział wzięły młode kobiety z pokolenia Z (urodzone w latach 1997–2012), które przyjechały do Polski po wybuchu konfliktu rosyjsko-ukraińskiego w 2014 roku lub po inwazji Rosji w 2022 roku. Respondentki pochodzą z różnych regionów Ukrainy – zarówno z dużych miast, jak i mniejszych miejscowości, położonych we wschodniej i zachodniej części kraju. Co ciekawe, w ich opowieściach szczególnie zachodnia Ukraina była opisywana jako bardziej tradycyjna pod względem podejścia do rodziny, religii oraz społecznych oczekiwań wobec kobiet i relacji romantycznych.
Pokolenie Z to pierwsza generacja wychowana w świecie mediów społecznościowych, globalnych wzorców i łatwego dostępu do różnych modeli życia. Młode emigrantki z Ukrainy znajdują się dodatkowo w wyjątkowo trudnej sytuacji – muszą odnaleźć się w nowej rzeczywistości społecznej i kulturowej, budować poczucie bezpieczeństwa z dala od domu, a jednocześnie są na etapie życia, w którym tworzą swoje pierwsze ważne relacje emocjonalne i partnerskie.
- Migracja do Polski a spojrzenie na rodzinę
Choć część uczestniczek badania postrzegała Polskę jako kraj bardziej zbliżony do zachodnioeuropejskich norm społecznych i bardziej otwarty na nowe modele relacji romantycznych, opinie i wypowiedzi rozmówczyń nie były w tym zakresie jednoznaczne. Niektóre badane podkreślały jednak, że Polska wydaje się im społeczeństwem bardziej otwartym i mniej oceniającym, zwłaszcza w odniesieniu do rozwodów, życia w pojedynkę, późniejszego wchodzenia w małżeństwo oraz funkcjonowania w związkach nieformalnych. Część z nich zwracała uwagę, że większa niezależność finansowa i społeczna kobiet w Polsce ułatwia podejmowanie decyzji o zakończeniu nieudanego związku oraz zmniejsza presję na szybkie wejście w małżeństwo. Tak o tym opowiada jedna z uczestniczek:
[W Polsce] po prostu nie wtrącają się do twojego życia. I nie pytają (…), dlaczego nie masz chłopaka.
Natomiast wiele kobiet podkreślało, że różnice w podejściu do relacji wynikają nie tyle z narodowości, ile raczej z wieku i miejsca zamieszkania. Młodsze pokolenie – szczególnie mieszkające w dużych miastach – jest bardziej otwarte na alternatywne modele relacji, podczas gdy starsze osoby oraz mieszkańcy mniejszych miejscowości częściej pozostają przy tradycyjnym modelu rodziny i wywierają presję na kobiety, by szybko wychodziły za mąż. Tak o oczekiwaniach starszego pokolenia mówi jedna z uczestniczek badania:
Mojej babci na przykład zależy na tym, żeby była rodzina, więc ona nie rozumie, jak to może kobieta być bez męża.
Rozmówczynie zauważyły również niski poziom akceptacji dla związków nieheteronormatywnych, zarówno w Polsce, jak i w Ukrainie. W tym przypadku przede wszystkim opisywały poziom społecznej akceptacji i doświadczenia obserwowane w otoczeniu („w obu krajach są akty agresji”, „starsze pokolenie tego nie akceptuje” itd.). Tak o tym opowiada jedna z badanych:
Wydaje mi się, że tutaj Ukraina i Polska są podobne w tej kwestii. Może trochę mniej [agresywnie w Ukrainie] niż w Polsce, w Polsce jest trochę bardziej agresywnie (…).
W wywiadach pojawiał się również wyraźny sceptycyzm wobec idei związków otwartych. Choć część respondentek podkreślała, że traktuje takie relacje jako indywidualny wybór innych osób, wiele rozmówczyń jednocześnie zaznaczało, że nie potrafiłoby wyobrazić sobie funkcjonowania w tego typu związku. W tym sensie związki otwarte postrzegają jako pewną symboliczną granicę akceptacji alternatywnych modeli relacji romantycznych. Badane mówiły, na przykład:
Takiego [związku] nie spotykałam, nie wiem. I podejrzewam, że tam u nas na przykład na zachodzie, skąd ja pochodzę, to by było w ogóle nie do pomyślenia.
Albo:
Nie, to [mi się] nie podoba. Myślę, że to tak nie powinno być.
- Co zmieniła wojna?
Badane podkreślały, że wojna w Ukrainie zwiększyła akceptację społeczeństwa dla związków nieformalnych, rozwodów, życia w pojedynkę, samotnego wychowania dzieci oraz mniej tradycyjnych form organizacji życia rodzinnego i romantycznego, w tym np. związków nieheteronormatywnych. Podkreślały, że wojna odegrała istotną rolę w osłabieniu trwałości relacji oraz zmianie sposobu postrzegania tradycyjnego modelu rodziny w Ukrainie. Śmierć mężczyzn, długotrwała rozłąka, emigracja, trauma wojenna i zmieniające się role społeczne sprawiają, że wiele związków rozpada się, a kobiety coraz częściej przejmują pełną odpowiedzialność za swoje życie i przyszłość, co nie było dla nich dotychczas normą. Jak mówi jedna z uczestniczek badania:
Po prostu chłopaki na wojnie stają się innymi osobami. To przez co oni tam codziennie przechodzą i co codziennie przeżywają na tyle zmienia ich świadomość, że oni po prostu wracają innymi ludźmi – ze złamanymi sercami, ze złamaną świadomością.
Rozmówczynie opowiadały także o trudnościach związanych z relacjami na odległość. Zamknięte granice dla części mężczyzn, niepewność dotycząca przyszłości oraz długotrwała rozłąka sprawiają, że utrzymywanie dotychczasowych związków stało się dla wielu osób ogromnym wyzwaniem emocjonalnym. Część kobiet mówiła o poczuciu zawieszenia między dwoma krajami i dwoma różnymi etapami życia. Na przykład:
Moja ukraińska koleżanka od sześciu lat jest w związku na odległość – ona mieszka w Polsce, a jej chłopak w Ukrainie. Widzę, że jest jej ciężko, a odkąd zaczęła się wojna, stało się to jeszcze trudniejsze. Ona chce, żeby partner przyjechał do Polski, ale on nie może. A ona nie chce wracać do Ukrainy, bo sytuacja tam jest zła i nie chce tam mieszkać – tutaj w Polsce ma już wszystko.
Wojna i emigracja sprawiły, że wiele Ukrainek stało się bardziej niezależnych finansowo i emocjonalnie, co zmieniło ich podejście do relacji oraz zwiększyło gotowość do zakończenia nieudanych związków. Część badanych podkreślała również, że życie w Polsce daje kobietom większe poczucie bezpieczeństwa, samodzielności i możliwości budowania życia na własnych zasadach. Uczestniczki badania wskazywały, że kluczową rolę odgrywa niezależność ekonomiczna kobiet. Możliwość pracy, samodzielnego utrzymania się i życia poza tradycyjnymi strukturami rodzinnymi dają kobietom większą swobodę w podejmowaniu decyzji dotyczących relacji i przyszłości. Tak o tym mówi jedna z rozmówczyń:
Kobiety już nie wrócą [do Ukrainy]. Te, które chciały wrócić, one już wróciły – inne już nie wrócą i te dzieci już zostaną polskimi dziećmi. Kobiety będą tutaj (…) się asymilować, będą się integrować, ale one już nie wrócą.
- Jaka będzie przyszłość?
Zdaniem badanych w obu krajach, to jest w Polsce i w Ukrainie, tworzy się coraz bardziej otwarte podejście do różnych form relacji romantycznych, głównie za sprawą młodego pokolenia. Z jednej strony rośnie akceptacja związków nieformalnych, późniejszego zawierania małżeństw, rozwodów, życia w pojedynkę, samotnego wychowania dzieci. Z drugiej strony, pojawiają się też bardziej partnerskie oczekiwania wobec związku. Może to w przyszłości przyczynić się do zmian w strukturze rodziny oraz do redefinicji tradycyjnych ról kobiet i mężczyzn.
Wojna i migracja nie tylko zmieniły codzienne życie Ukrainek, ale mogą też prowadzić do głębszych zmian społecznych – redefinicji partnerstwa, rodziny i ról kobiet oraz mężczyzn w przyszłym, powojennym społeczeństwie Ukrainy.
___
Artykuł badawczy dostępny jest w International Journal of Intercultural Relations: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0147176726000283
