Wolność nie jest dana raz na zawsze

Dlaczego wolne społeczeństwa są kruche i co pozwala im przetrwać? Martin Wolf, główny komentator ekonomiczny „Financial Times”, poświęcił tym pytaniom wykład „The Crisis of Liberalism”, wygłoszony 5 października 2026 roku podczas uroczystości nadania mu tytułu doktora honoris causa Akademii Leona Koźmińskiego. Przeanalizował źródła, wartości i dylematy liberalizmu oraz wyjaśniał, dlaczego obrona wolności wymaga równoważenia sprzecznych wartości i przeciwstawnych sił.

 

 

Poniżej publikujemy pełny tekst wykładu po redakcji językowej, w tłumaczeniu maszynowym z języka angielskiego.

***

Kryzys liberalizmu

„Republikę, jeśli zdołacie ją utrzymać”. Odpowiedź Benjamina Franklina na pytanie Elizabeth Willing Powel: „Cóż, doktorze, co mamy: republikę czy monarchię?”. „W miarę jak demokracja się doskonali, urząd prezydenta coraz wierniej odzwierciedla najgłębszą naturę narodu. Pewnego wielkiego i chwalebnego dnia zwykli ludzie tego kraju doczekają się spełnienia swych najskrytszych pragnień, a Biały Dom ozdobi skończony kretyn”. H.L. Mencken. „Mam prawo robić wszystko, co chcę. Jestem prezydentem Stanów Zjednoczonych”. Donald Trump. „Martinie, to nieprawda, że nie uczymy się z historii. Uczymy się, a potem zapominamy”. Jan Tumlir, były główny ekonomista GATT.

 

Wasze Ekscelencje, Panie i Panowie, dziękuję. Ogromnie się cieszę, że mogę tu być i otrzymać ten doktorat honoris causa.

Ze względu na historię mojej rodziny jest to dla mnie szczególnie poruszające doświadczenie. Mój ojciec urodził się w Rzeszowie 23 kwietnia 1910 roku. Cztery lata później, na początku pierwszej wojny światowej, wyjechał z rodzicami do Wiednia. W Polsce, głównie w Krakowie, pozostawili liczną rodzinę. Z wyjątkiem jednej młodej kobiety, która przeżyła dzięki serii cudów, a przede wszystkim odwadze Polki, która ją ukrywała, wszyscy zostali zamordowani w Zagładzie. Mojemu ojcu udało się jednak wyjechać z Wiednia do Londynu w 1937 roku. Z kolei moja matka uciekła z Holandii wraz z rodzicami, braćmi i siostrami, gdy w maju 1940 roku kraj zaatakowali naziści. Moi rodzice poznali się w Londynie w 1942 roku i pobrali rok później. Ja urodziłem się w sierpniu 1946 roku.

Dla Polski i pozostałych krajów Europy Środkowo-Wschodniej koniec wojny nie oznaczał końca despotyzmu. Zdano je na łaskę sowieckiego komunizmu. Dopiero jego upadek w latach 1989–1991 przyniósł im wyzwolenie. Dobrobyt i wolność Zachodu okazały się ostatecznie nieodpartą siłą przyciągającą ludzi żyjących pod władzą sowieckiego komunizmu.

Zniknięcie sowieckiego imperium w Europie było zwycięstwem odniesionym niemal całkowicie pokojowo. Wydawało się, że liberalna demokracja, liberalny porządek światowy, zjednoczony Zachód i Unia Europejska, a właściwie sam liberalizm, wyszły zwycięsko z katastrof, kryzysów i konfliktów XX wieku.Te zwycięstwa niestety nie okazały się trwałe.

Oto lista zjawisk, które wstrząsnęły światem zachodnim, uznawanym przez nas wówczas za zwycięski:

  • Seria wstrząsów: od kryzysu finansowego z lat 2007–2009 i kryzysu strefy euro, przez pandemię i napaść autokratycznej Rosji na Ukrainę, po obecne wojny na Bliskim Wschodzie;
  • Rosnące niezadowolenie społeczne z następstw globalizacji, zwłaszcza masowej migracji i deindustrializacji;
  • Wzrost znaczenia Chin jako merkantylistycznego, autokratycznego i dynamicznego gospodarczo supermocarstwa, które kontroluje kluczowe ogniwa łańcuchów dostaw w sektorach czystej energii i pojazdów elektrycznych oraz dostaw pierwiastków ziem rzadkich i minerałów krytycznych;
  • Rosnąca świadomość „polikryzysu”, w którym nakładają się na siebie presje ekonomiczne, społeczne, polityczne i środowiskowe;
  • Burzenie przez Donalda Trumpa porządku handlowego opartego na regułach;
  • Presja gospodarcza i fiskalna wywołana starzeniem się ludności i spowolnieniem wzrostu, szczególnie w Europie;
  • Wzrost populistycznego i autokratycznego nacjonalizmu, zwłaszcza ruchu MAGA Donalda Trumpa, wstrząs wywołany brexitem oraz popularność podobnych idei i postaw w całej Europie;
  • Dzisiejsza wrogość Stanów Zjednoczonych wobec Unii Europejskiej i NATO, widoczna w tym, że Ameryka Trumpa czuła większą bliskość z Rosją Putina niż z Ukrainą Wołodymyra Zełenskiego;
  • Odwrót od demokracji w wielu częściach świata, a zwłaszcza od demokracji liberalnej, którą charakteryzują praworządność, wolność słowa i prawa polityczne;
  • Niepokojące zagrożenie ze strony sztucznej inteligencji, radykalnie nowej technologii, w której rozwoju Europa odgrywa niewielką rolę;
  • I wreszcie, co nie mniej istotne, słabnąca wiara w wartość samej wolności, we wszystkich jej wymiarach, nawet w świecie zachodnim.

O wielu politycznych i gospodarczych aspektach tych wydarzeń pisałem w książce „The Crisis of Democratic Capitalism”, wydanej w 2023 roku. W przyszłym miesiącu Penguin opublikuje drugie wydanie w miękkiej oprawie, z rozszerzonym posłowiem poświęconym wydarzeniom, które nastąpiły od ukończenia książki, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych pod rządami Trumpa.

Dziś chcę spojrzeć szerzej na system idei, instytucji i praktyk określanych jako „liberalne”: nie w wąskim znaczeniu amerykańskim, lecz w szerszym, europejskim. Te fundamentalne idee ponownie znalazły się bowiem pod ostrzałem. Rewolucje z lat 1989–1991 nie przyniosły ostatecznego rozstrzygnięcia, które sugerował Francis Fukuyama w swojej wpływowej książce „Koniec historii i ostatni człowiek”. Okazały się jedynie kolejnym momentem w długim procesie tworzenia i obrony złożonej idei, a zarazem ideału wolności.

Znów stoimy w obliczu walki.

W dalszej części przeanalizuję najpierw źródła liberalizmu, następnie jego podstawowe wartości i warunki, których wymaga, dalej jego granice ideologiczne, potem przyczyny sukcesu wartości liberalnych, związane z nimi nieodłączne dylematy, a na koniec to, co należy teraz zrobić.

Moje podejście filozoficzne wyraża znana starogrecka maksyma „Μηδὲν ἄγαν”, czyli „nic ponad miarę”. Życie społeczne, gospodarcze i polityczne wymaga równoważenia sprzecznych wartości i przeciwstawnych sił. Jedynie anarchia i totalitaryzm występują w czystej postaci: pierwsza jest niemożliwa, drugi nie do zniesienia.

W książce „The Crisis of Democratic Capitalism” opisałem demokrację i gospodarkę rynkową jako „dopełniające się przeciwieństwa”, połączone owocnym, lecz pełnym napięć małżeństwem. W dzisiejszym wykładzie będę przekonywał, że gdy spojrzymy na liberalizm jeszcze szerzej, takie równoważenie okazuje się znacznie bardziej skomplikowane.

 

 

 

Historia liberalizmu

Słów „liberalny” i „liberalizm” używa się do opisywania pewnego zbioru wartości oraz idei politycznych i gospodarczych od około dwóch stuleci. Same wartości i idee są jednak znacznie starsze. Niektóre z najważniejszych narodziły się w demokracji ateńskiej i republice rzymskiej. Obie znały pojęcia, które pozostają aktualne do dziś: obywatelstwo, patriotyzm, odpowiedzialność rządzących, zgodę rządzonych, rządy prawa, przedsiębiorczość, wolność myśli i dążenie do wiedzy. Chrześcijaństwo przyniosło przekonanie o świętości każdej ludzkiej duszy w oczach Boga.

Renesans przywrócił wiele dawnej mądrości, a reformacja przyniosła ideę bezpośredniej relacji jednostki z Bogiem. Angielska wojna domowa obaliła doktrynę boskiego prawa dziedzicznych monarchów do sprawowania władzy. John Milton bronił wolności słowa. Kopernik, Galileusz i Newton wykazali wartość swobodnych badań naukowych. Locke sformułował nową triadę: „życie, wolność i własność”. Oświecenie otworzyło kolejne możliwości dla rewolucji naukowej i swobodnego zdobywania wiedzy. W „Deklaracji niepodległości” Thomas Jefferson zmienił triadę Locke’a na „życie, wolność i dążenie do szczęścia”. Wkrótce potem przyjęto Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Rewolucja francuska ogłosiła „prawa człowieka”. W XX wieku liberalizm znalazł się pod ostrzałem, lecz ostatecznie zwyciężył zarówno faszyzm, jak i komunizm.

Na początku XIX wieku istniały republiki, ale nie było demokracji. Pod koniec XX wieku liberalna demokracja, obejmująca powszechne prawo wyborcze, wolne wybory, rządy prawa oraz prawa obywatelskie i polityczne, stała się przyjętą praktyką Zachodu i powszechnie uznawaną normą światową. Teraz znów znajduje się w odwrocie. Raport V-Dem z 2026 roku pokazuje, że odsetek ludności świata żyjącej w państwach liberalnej demokracji spadł z 17 proc. w 2005 roku do zaledwie 7 proc. w 2025 roku.

 

Wartości liberalizmu

Wskazałbym pięć podstawowych wartości społeczeństwa liberalnego: sprawczość jednostki, równy status, zgodę obywateli, wzajemny szacunek i wzajemne zobowiązania.

Po pierwsze, ludzie mają prawo samodzielnie kształtować swoje poglądy, realizować własne cele i decydować o własnym losie. Po drugie, dziedziczny status polityczny czy społeczny musi ustąpić zasadzie oceny według indywidualnych zasług. Po trzecie, ludzie mają prawo do współdecydowania o tym, co ich dotyczy, zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo. Po czwarte, mają prawo oczekiwać poszanowania swojej niezależności. Wreszcie, mają obowiązek szanować innych: tolerancja jest zatem jedną z podstawowych wartości liberalizmu.

Ludzie są istotami społecznymi. Relacje społeczne z konieczności opierają się jednak na wzajemności. Wolność nie może więc nigdy być absolutna. Nie chodzi tylko o to, że nasza wolność musi być ograniczana przez wolność i interesy innych, jak dowodził John Stuart Mill. Chodzi o coś głębszego: wolność zależy od współpracy innych ludzi. Wolność nie jest solipsyzmem. Dla istoty społecznej musi być jego przeciwieństwem.

Rozważmy sześć podstawowych obszarów interakcji społecznych i współpracy w nowoczesnej wspólnocie politycznej: społeczeństwo obywatelskie, gospodarkę, media, prawo, państwo i politykę. Co sprawia, że te rozwiązania i instytucje działają? Przede wszystkim zaufanie. Ono zaś opiera się na uzasadnionym przekonaniu o kompetencji, uczciwości i wiarygodności ludzi oraz instytucji, z którymi mamy do czynienia.

Źródła tych cnót są złożone.

Jedno z fundamentalnych rozróżnień w nowoczesnym społeczeństwie dotyczy dóbr i usług, które można sprzedawać, oraz tych, których sprzedawać nie wolno. To, co oferuje gospodarka wolnorynkowa, ma swoją cenę. Natomiast tego, co zapewniają instytucje prawa i administracji, nie można w ogóle sprzedawać: należy to przyznawać, zgodnie z regułami, osobom do tego uprawnionym.

Jane Jacobs, amerykańska znawczyni planowania miejskiego, uczyniła rozróżnienie między „etyką handlową” a „etyką strażników” podstawą swojej znakomitej książki „Systems of Survival”. Wszystkie wolne społeczeństwa zależą od obu tych systemów. Zależą również od naszej zdolności dostrzegania różnicy między nimi. Polityka demokratyczna zajmuje jednak kłopotliwe miejsce pomiędzy nimi. Potępiamy wykorzystywanie władzy politycznej dla prywatnych korzyści. To korupcja. Ale w większości demokracji zamożnym wolno finansować kampanie polityczne, a partiom wolno kupować głosy obietnicami hojnych świadczeń. Warto też podkreślić, jak „nienaturalny” jest nasz demokratyczny ideał oddzielenia bogactwa od władzy. Historycznie władza niemal zawsze była związana z bogactwem, a bogactwo z władzą.

Wolne i demokratyczne społeczeństwo jest zasadniczo odmienne. Opiera się na tych historycznie nienaturalnych, a jednak niezbędnych normach etycznych, które oddzielają rynek jako źródło dobrobytu od polityki jako gwaranta dóbr publicznych. Tylko głęboko zakorzenione normy mogą uchronić ten podział przed załamaniem, którego skutkiem byłaby skorumpowana polityka, a wraz z nią skorumpowana gospodarka.

 

Granice liberalizmu

Gdzie kończy się liberalizm, a zaczyna coś zupełnie innego?

Po jednej stronie są ci, którzy za podstawową definicję wolności uznają „wolność od”, czyli brak ingerencji. Jednak po przekroczeniu pewnej granicy każdy mógłby robić wszystko, co zechce. Nie byłaby to wolność, lecz chaos. Społeczeństwo potrzebuje ochrony przed wrogami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Państwo i jego instytucje, takie jak siły zbrojne, administracja, sądownictwo i policja, istnieją po to, by zapewniać takie dobra publiczne. Ich zdolność do tego zależy z kolei od przymusu: uprawnionego, lecz mimo wszystko przymusu.

Po drugiej stronie są ci, którzy argumentują, również nie bez racji, że fundamentalną zasadą wolności jest brak dominacji, czyli „wolność do”. Państwo nie jest jedynym wrogiem wolności. Są nimi również ci, którzy dysponują ogromnymi prywatnymi zasobami lub siłą monopolistyczną. Także w tym przypadku możliwość swobodnego dokonywania wyborów zależy nie tylko od ochrony przed taką dominacją, lecz również od edukacji, zdrowia, ochrony przed uprzedzeniami, bezpieczeństwa ekonomicznego i praw politycznych. Brak dominacji jest zatem ważną zasadą liberalizmu. Jednak tak jak „wolność od” nie może przerodzić się w anarchię, tak „wolność do” nie może oznaczać nieograniczonej możliwości czerpania zasobów ze społeczeństwa.

W tych granicach uprawniony spór polityczny o sposób funkcjonowania społeczeństwa powinien jednak toczyć się w obrębie liberalizmu, a zatem także liberalnej demokracji: między klasycznymi liberałami i umiarkowanymi konserwatystami po jednej stronie a socjaldemokratami i demokratycznymi socjalistami po drugiej. Faszyści i komuniści znajdują się poza tymi granicami.

 

Sukcesy liberalizmu

Liberalizm, który opisałem powyżej, sprawdził się. Najbogatsze kraje dzisiejszego świata, z wyjątkiem kilku miast-państw prowadzących wolny handel i niewielkich krajów bogatych w zasoby naturalne, są liberalnymi demokracjami. Połączenie wolności w ramach prawa z konkurencją rynkową, swobodą badań i rządami, które można rozliczać z ich działań, przyniosło rezultaty wykraczające poza wszystko, co można było sobie wyobrazić dwa stulecia temu. Zapewniło również niezwykły postęp naukowy i technologiczny oraz bezpieczeństwo osobiste i ekonomiczne. Przywódcy odpowiadają za swoje działania. Obywatele są wykształceni. Sądy są uczciwe. Media są niezależne. Znaczna część tego postępu ma swoje źródło w prawach do swobodnej działalności gospodarczej, badań, wypowiedzi i debaty. Taka wolność bywa niewygodna. Z pewnością jednak przyniosła efekty. Dowodem jest rozwój Polski w ciągu ostatnich trzech i pół dekady.

 

 

 

Dylematy liberalizmu

A jednak, mimo swoich zalet, liberalne ideały rodzą głębokie dylematy.

Dzieje się tak w dużej mierze dlatego, że opierają się na normach, których właśnie ze względu na wiarę w wolność i zgodę nie można narzucić. Muszą wyrastać z samego społeczeństwa, a zwłaszcza z jego elit. Z czasem normy wolnego społeczeństwa ulegają jednak erozji pod wpływem chciwości, wrogości, cynizmu i rozpaczy. Pamięć o tyranii blednie. Rośnie nadzieja na politycznego zbawcę albo, jak określał taką postać Platon, „obrońcę”. I oto wolność zostaje zastąpiona konfliktem, korupcją i przymusem.

Rozważmy tylko niektóre dylematy, przed którymi stoją wolne i demokratyczne społeczeństwa.

  • Jak sprawić, by ludzie zaakceptowali porażkę wyborczą poniesioną w starciu ze swoimi wrogami?
  • Jak chronić niezależność parlamentu, sądownictwa i administracji przed niepohamowanym upolitycznianiem przez tych, którzy chcieliby zostać despotami?
  • Jak jednocześnie demokratyczne społeczeństwo może zapewnić rządowi i administracji zdolność do zdecydowanego działania, utrzymując je w granicach moralnych i prawnych?
  • Jak politycy funkcjonujący w krótkich cyklach wyborczych mają podejmować niezbędne decyzje długoterminowe i przekonywać do nich wyborców?
  • Jak sprawić, by wyborcy rozumieli wybory, przed którymi staje społeczeństwo?
  • Jak powstrzymać skłonność do nadmiernego ograniczania zdolności państwa i podmiotów prywatnych do działania przez ustawy, przepisy i regulacje?
  • Jak zapobiec temu, by taka „wetokracja” wzmacniała wiarę w „silnego przywódcę”, który wszystko naprawi, depcząc wolność?
  • Jak dalece należy tolerować nietolerancyjnych, mimo ryzyka, że ostatecznie zdławią swoich przeciwników i zlikwidują wolne wybory?
  • Jak zapewnić, by społeczeństwo wolnych ludzi podzielało podstawowe normy etyczne uczciwości i wiarygodności?
  • Jak społeczeństwo oparte na gospodarce rynkowej ma uniknąć osunięcia się w plutokrację?
  • Jak złożone społeczeństwo, zależne od fachowej wiedzy technokratów, ma zachować poczucie równości?
  • Jak można oczekiwać, że media będące własnością zamożnych i przez nich kontrolowane będą służyć interesom demokracji?
  • W jakim stopniu poczucie przynależności niezbędne dla spójności politycznej można oddzielić od nacjonalizmu, rasizmu, przekonań religijnych czy innych więzi, które zbyt często akcentują głęboką wrogość wobec przeciwników?
  • Czy wielokulturowość zniszczy poczucie wspólnego obywatelstwa?
  • Jak chronić dobrze zorganizowane demokratyczne społeczeństwo przed demagogami biegłymi w wykorzystywaniu społecznego rozżalenia, gniewu i odrazy?
  • Jak zapobiec temu, by polityka partyjna rozbijała poczucie wspólnego obywatelstwa, na którym opiera się każda demokracja?
  • Jak, mówiąc krótko, sprawić, by poczucie tego, co wspólne, przeważyło nad poczuciem tego, co nas dzieli?
  • I wreszcie, co nie mniej istotne, jak mamy dziś chronić ludzką zdolność podejmowania decyzji i podstawowe bezpieczeństwo przed coraz szybszym rozwojem sztucznej inteligencji?

Demokracja opiera się na idei obywatelstwa. Obywatelstwo ma z definicji charakter wykluczający. Wartości liberalne mogą być uniwersalne; liberalne społeczeństwa takie nie są. Jak zatem zachowują spójność i gdzie leżą granice różnorodności?

 

Triumf reakcyjnej nostalgii

Złożony splot deindustrializacji, wstrząsów finansowych, ogromnych zmian technologicznych, przemian mediów, gwałtownego wzrostu nierówności, spadku dzietności, niezdolności do realizacji inwestycji budowlanych, wielkich zmian kulturowych i słabnącej potęgi Zachodu zrodził postawy reakcyjne i antydemokratyczne. Zarówno lewica, jak i prawica coraz częściej upatrują kierunku, w którym powinniśmy zmierzać, w przeszłości, a nie w przyszłości. Niektórzy zdają się nawet pragnąć powrotu do teokracji lub arbitralnego despotyzmu XVII wieku!

Nostalgia jest wyraźnie dominującą postawą współczesnej prawicy. Właśnie o to chodzi w MAGA. To polityka nostalgii w służbie skorumpowanej plutokracji. W brytyjskiej polityce uderza mnie jednak również przekonanie dzisiejszej Partii Pracy, że powinniśmy wrócić do lat 70. XX wieku. Polityka nostalgii odzwierciedla głęboki brak wiary w przyszłość.

 

Co należy zrobić?

W kryzysie znajduje się nie tylko liberalna demokracja, lecz także szerzej rozumiany liberalizm. We współczesnych Stanach Zjednoczonych widzimy atak na niemal wszystkie filary nowoczesnego państwa i oświeceniowe wartości, na których je zbudowano: wolność poglądów, swobodę badań naukowych, rządy prawa, uczciwe rządzenie oraz profesjonalne i nieskorumpowane państwo. Nietrudno dostrzec, że „postmodernizm” znacznej części współczesnej polityki lewicowej podobnie sprzeciwia się tym wartościom. Podobne siły można niestety dostrzec także w Europie.

Społeczeństwa liberalne są zawsze i nieuchronnie kruche, ponieważ opierają się zarówno na zaufaniu, jak i zgodzie. Jeśli politycy są gotowi zrobić wszystko, by utrzymać się przy władzy, niezwykle trudno ich powstrzymać, czego przykłady raz po raz widzimy na świecie.

Punktem wyjścia musi być ta prosta świadomość. Musimy uznać, co jest dziś stawką w naszych krajach i na świecie. W Polsce rozumieją Państwo to lepiej niż większość ludzi. Wolność, zarówno osobista, jak i polityczna, znów jest zagrożona. Ci z nas, którzy wierzą w tę kruchą, lecz cenną roślinę, jaką jest wolność, muszą włączyć się w walkę, w której wszyscy już uczestniczymy.

 

Martin Wolf doktor honoris causa Akademii Leona Koźmińskiego

Czytaj także