Artykuł dr Agaty Stasik proponuje pojęcie dual-use social innovations (DUSI), czyli innowacji społecznych, które jednocześnie wspierają zrównoważoną transformację oraz lepsze przygotowanie na zagrożenia bezpieczeństwa. Kluczowa teza brzmi: zamiast myśleć o tych celach jako o wymuszonej wymianie „albo jedno, albo drugie”, warto budować podzielane wizje przyszłości, które integrują oba porządki: pozwalają kształtować innowacje społeczne, które służą obydwu celom i prowadzą do efektu synergii. Autorka osadza propozycję w podejściu AREA (Anticipation, Reflection, Engagement, Action) i proponuje transdyscyplinarną agendę badawczą, która ma prowadzić od diagnozy istniejących praktyk, przez współtworzenie ram aż po narzędzia wdrożeniowe dla społeczności. Badania były wspierane przez Narodowe Centrum Nauki.
Jeszcze do niedawna wizje „zrównoważonej przyszłości” opierały się na założeniu o względnej stabilności. Choć w tle były konflikty i napięcia, dominowała wiara w długofalową współpracę oraz w to, że podzielanym priorytetem jest redukcja emisji. Dziś, wobec rosnących napięć geopolitycznych i nasilających się skutków kryzysu klimatycznego, ten obraz się komplikuje.
Autorka pokazuje, że ryzyko i bezpieczeństwo przestały być tematami pobocznymi: troska o bezpieczeństwo weszła do głównego nurtu debaty i będzie wpływać na decyzje o podziale zasobów oraz kierunkach polityk publicznych. Stwarza to ryzyko, że kwestie związane ze zrównoważoną transformacją - w obszarze energetyki i poza nim - zostaną zmarginalizowane, a straty będą trudne do odrobienia i przyczynią się do dalszego zwiększania zagrożeń.
Dual-use, ale społeczne: gdzie jest zmiana perspektywy
„Dual-use” kojarzy się zwykle z technologiami, które mają zastosowania cywilne i militarne. Artykuł proponuje przesunięcie akcentu, czerpiąc z dorobku badań nad znaczeniem innowacji społecznych w zrównoważonej transformacji energetycznej: ważna jest nie tylko technologia, lecz również zmiany w relacjach społecznych, praktykach i instytucjach. DUSI (ang. Dual-use social innovations) w tym ujęciu to rozwiązania, które wzmacniają odporność i przygotowanie społeczności na zagrożenia dla bezpieczeństwa, a jednocześnie wspierają cele zrównoważonej transformacji. Te rozwiązania nie „doklejają” bezpieczeństwa do klimatu, tylko przebudowują sposób organizowania się ludzi, podejmowania decyzji i dzielenia zasobów, tak aby powstawała realna synergia pomiędzy skutkami działań: z korzyściami dla zrównoważonej transformacji i dla bezpieczeństwa.
Wspólna wizja jako warunek działania
W tekście mocno wybrzmiewa rola wizji przyszłości. Warunkiem tworzenia innowacji ukierunkowanych na realizowanie wspólnych celów jest szeroka zgoda co do pożądanego punktu dojścia: różne grupy muszą mieć wspólny kierunek, bo bez niego trudno mobilizować kapitał, kompetencje, i wolę polityczną. Autorka argumentuje, że dziś potrzebujemy wizji, które z góry uwzględniają ryzyka bezpieczeństwa, zamiast traktować je jako „zakłócenie” planów klimatycznych. To ważne również dlatego, że w przeciwnym razie rośnie ryzyko, iż bezpieczeństwo zacznie wypierać cele środowiskowe i społeczne, zawężając debatę i demokratyczny wybór.
AREA: cztery kroki odpowiedzialnego projektowania
Aby DUSI nie stały się narzędziem prostego „usankcjonowania” logiki bezpieczeństwa kosztem wartości społecznych, artykuł opiera się na podejściu AREA rozwiniętym w ramach odpowiedzialnych badań i rozwoju (ang. RRI, Responsible Research and Innovation). Anticipation oznacza przewidywanie konsekwencji i niezamierzonych skutków. Reflection to krytyczne pytanie o to, czyje bezpieczeństwo jest wzmacniane i czyje koszty są przerzucane na margines. Engagement podkreśla włączanie interesariuszy, także tych potencjalnie pomijanych. Action domyka proces, bo wnioski mają realnie wpływać na projektowanie i wdrażanie, a nie być tylko komentarzem po fakcie.
Przykład, który dobrze działa na wyobraźnię: wspólnoty energetyczne
Jak jednak takie działania mogą wyglądać w praktyce? Przykładem mogą być wspólnoty energetyczne. Zwykle myślimy o nich jako o narzędziu dekarbonizacji i wzmacniania sprawczości obywateli w energetyce. Jednak przy odpowiednim projektowaniu (zarówno społeczności, jak i regulacji wpływających na sposób ich funkcjonowania) mogą one zyskać drugi wymiar: przygotowanie na przerwy w dostawach energii i zasilanie lokalnej infrastruktury krytycznej w sytuacjach kryzysowych, niezależnie od tego, czy przyczyną jest ekstremalne zjawisko pogodowe, sabotaż czy konflikt. W tej logice wzmacnianie bezpieczeństwa nie wypiera działań na rzecz transformacji, tylko dodaje jej kolejne uzasadnienia – ale też wpływa realnie na kierunek rozwoju.
Agenda badawcza, która prowadzi do wdrożenia
Artykuł nie kończy się na koncepcji. Proponuje trzyetapową agendę badań: najpierw rozpoznanie i ocena praktyk łączenia bezpieczeństwa i zrównoważonego rozwoju w różnych kontekstach, potem współtworzenie ram pojęciowych z „communities of anticipation”, czyli środowiskami, które zawodowo i społecznie zajmują się przyszłością z różnych perspektyw – w tym myśląc o zagrożeniach dla bezpieczeństwa oraz o zrównoważonym rozwoju, a na końcu budowę narzędzi, które pomogą społecznościom (definiowanym przez miejsce i przez wspólne interesy) tworzyć zakorzenione wizje przyszłości i rozwijać DUSI lokalnie. Ważny jest też wprost nazwany warunek powodzenia: bez mobilizacji zasobów i bez przekonującej wspólnej wizji „bezpiecznej i zrównoważonej przyszłości” wiele rozwiązań pozostanie na poziomie niszowych inicjatyw.
Badania dr Agaty Stasik były wspierane przez Narodowe Centrum Nauki oraz NAWA. To ważny kontekst wskazujący, że łączenie bezpieczeństwa i transformacji nie jest wyłącznie akademicką debatą, ale tematem o znaczeniu publicznym i strategicznym.
***
Opracowano na podstawie: Futures 176 (2026) 103752 | Agata Stasik | Beyond trade-offs: Dual-use social innovations for secure and sustainable futures
