Laurent Scaringella, Profesor Akademii Leona Koźmińskiego w Katedrze Strategii oraz Associate Professor at Rennes School of Business, razem z Williamem Limousinem i Morgane Scaringellą pokazują, czego faktycznie potrzeba do wprowadzenia zielonej transformacji w fabrykach.
Kiedy operatorzy w przemyśle ciężkim dzielą się swoją wiedzą ze współpracownikami, stają się jednocześnie bardziej sprawni w dwóch aspektach: w sprawnym wykonywaniu codziennych działań oraz w testowaniu nowych, bardziej ekologicznych sposobów pracy. Niemniej, nasze badanie, które objęło 243 operatorów w 10 fabrykach wapna pokazuje, że samo dzielenie się wiedzą nie wystarczy.
Jest ono skuteczne tylko wtedy, gdy zmienia sposób, w jaki ludzie postrzegają swoją pracę: gdy zwiększa ich świadomość ekologiczną, gdy sprawia, że ich praca ma dla nich sens także gdy pokazuje im, że ich działania mają realny wpływ. Co ciekawe ani nacisk na szkolenia, ani poczucie autonomii – często postrzegane jako oczywiste czynniki motywujące – nie odgrywają tu istotnej roli. Dla kierowników zakładów, zespołów HR i osób kierujących zieloną transformacją fabryk informacja jest jasna: mentoring, odprawy przed zmianą i dzienniki zdarzeń przynoszą efekty tylko wtedy, gdy niosą ze sobą ekologiczne przesłanie oraz gdy pracownicy widzą, jakie zmiany wprowadzają ich pomysły.
Podwójne zadanie w hali produkcyjnej
Górnictwo, cementownictwo, hutnictwo stali i produkcja wapna są często nazywane branżami „trudnymi do dekarbonizacji”. Dobrym przykładem jest produkcja wapna: w celu jego wytworzenia kamień wapienny podgrzewa się w piecu do bardzo wysokich temperatur, a zachodząca wówczas reakcja chemiczna powoduje uwalnianie CO₂, którego żaden wzrost wydajności nie jest w stanie w pełni wyeliminować. Firmy w tych sektorach są pod silną presją by ograniczać emisje CO₂, jednocześnie podtrzymując produkcję przez całą dobę. Znaczna część tej pracy spoczywa na barkach ludzi obsługujących piec, zarządzających kamieniołomami i konserwujących sprzęt. Muszą dbać o stabilność i wydajność procesów – badacze określają to mianem „eksploatacji”. Równolegle muszą testować nowe paliwa, ograniczać zapylenie, odzyskiwać ciepło odpadowe oraz proponować usprawnienia – te działania określana są jako „eksploracja”. Umiejętność skutecznego wykonywania obydwu tych zadań to, niczym umiejętność pisania obiema rękami, indywidualna oburęczność (ang. ambidexterity).
Dotychczas większość badań nad oburęcznością skupiała się na menedżerach i kadrze kierowniczej. My jednak chcieliśmy zrozumieć, co stanowi o oburęczności pracowników wykonawczych, czyli osób, które faktycznie wdrażają strategie ekologiczne w codziennej praktyce. W tym celu od września do grudnia 2023 r. przeprowadziliśmy ankietę wśród całej załogi dziesięciu działających zakładów międzynarodowego producenta wapna. Na nasz papierowy kwestionariusz odpowiedziało 243 spośród 383 pracowników, z czego większość stanowili operatorzy na hali produkcyjnej.
1: Dzielenie się wiedzą pomaga, ale pośrednio
Operatorzy, którzy dzielą się większą ilością wiedzy, są również znacząco bardziej oburęczni. Przykład z jednej z fabryk: pracownik odpowiedzialny za smarowanie maszyn, po dokładnym monitorowaniu zużycia smaru i stanu zapasów, zaproponował dostawcy nowy rodzaj wkładu do smarownicy. W trakcie jednej rozmowy nie tylko podsunął innowację, ale również zoptymalizował istniejący proces. Niemniej, kiedy przyjrzeliśmy się temu bliżej, okazało się, że efekt dzielenia się wiedzą nie był natychmiastowy. Rozwijał się on poprzez zmianę tego, jak ludzie postrzegają swoją pracę. Innymi słowy, operatorzy nie stają się wszechstronni dlatego, że każe im się dzielić wiedzą, ani nawet dlatego, że się nią dzielą. Stają się oburęczni, gdy dzielenie się wiedzą zmienia to, jak widzą swoją pracę.
2: Świadomość ekologiczna to najsilniejszy motor dzielenia się wiedzą
Najsilniejszym sposobem dzielenia się wiedzą okazuje się świadomość ekologiczna. W zakładzie produkcji wapna kwestie związane ze środowiskiem są wszędzie: pył, emisje, oczyszczanie wody, wybór paliw. Kiedy współpracownicy wymieniają się wskazówkami, dzielą się również obawami.
Pracownik, który wyjaśnia, jak ograniczyć pylenie podczas kruszenia i przesiewania kamienia, przekazuje nie tylko technikę, ale też poczucie odpowiedzialności za środowisko.
Z czasem ich troska o środowisko staje się elementem tego, jak operatorzy postrzegają siebie w pracy. Ta wewnętrzna motywacja skłania ich zarówno do poszukiwania bardziej ekologicznych alternatyw, jak i do tego, by w istniejących procesach zużywano mniej energii i zasobów. W badaniu odkryliśmy, że oburęczność w świadomości ekologicznej była najsilniej odpowiadała za efekt dzielenia się wiedzą, bo około 70%.
3: Sensowność i wpływ mają znaczenie, ale szkolenia i autonomia – nie
Psychologowie często opisują poczucie „wzmocnienia” w pracy i przywołują jego cztery składniki: pracę odczuwana jest jako sensowna, pracownicy czują się kompetentni, mają autonomię w sposobie pracy oraz czują, że wywierają wpływ. Elementy te zazwyczaj łączy się w jednolitą ocenę.
Kiedy je rozdzieliliśmy, odkryliśmy wyraźną prawidłowość: dzielenie się wiedzą wzmacniało oburęczność pracowników przez poczucie znaczenia i wpływu. Operator, który dostrzega sens w produkcji czystszego wapna, jest bardziej skłonny do sugerowania sposobów wprowadzania paliw alternatywnych do pieca przy jednoczesnym utrzymywaniu dziennych celów produkcyjnych. Kompetencje i autonomia nie odgrywały natomiast znaczącej roli.
Ma to sens w fabryce, w której kluczowe znaczenie ma bezpieczeństwo. Kompetencje potwierdzają formalne szkolenia, standardowe procedury i uprawnienia bezpieczeństwa, a nie przez rozmowy z kolegami. Rozmowa nie uprawnia do obsługi pieca. Z kolei autonomię ograniczają zasady bezpieczeństwa, harmonogramy zmian i automatyzacja – nie zmieni tego żadna forma dzielenia się wiedzą. Oznacza to, że skuteczne rozwiązania nie polegają na dawaniu pracownikom większej swobody, ale na pomaganiu im w zrozumieniu, dlaczego ich praca ma znaczenie i jakie zachodzą dzięki niej zmiany.
Co to oznacza w praktyce
Dla dyrektorów fabryk i menedżerów HR nasze wyniki wskazują prosty, trzystopniowy plan działania:
- Zapewnij przepływ wiedzy: poprzez ustrukturyzowane wdrażanie nowych pracowników i mentoring, w ramach którego doświadczeni operatorzy przekazują know-how dotyczące pieca, kamieniołomu i uzdatniania wody; organizuj odprawy przed zmianą; udostępniaj wspólne dzienniki zdarzeń; twórz społeczności praktyków obejmujące różne fabryki.
- Nadaj dzieleniu się wiedzą wymiar ekologiczny: zaprojektuj szkolenia wokół wyzwań zakładu związanych z dekarbonizacją, takich jak zmiana paliwa lub zużycia energii w piecu; organizuj krótkie sesje na temat zrównoważonego rozwoju podczas zmian; a także uwzględniaj wskaźniki ekologiczne w ocenach pracowników.
- Pokaż wpływ działań: pokaż pracownikom efekty ich sugestii mierzone w kategoriach produkcji lub emisji; wymieniaj wkład poszczególnych osób podczas odpraw zespołu; nagradzaj udokumentowane usprawnienia. Mniejsze fabryki, w których wyniki ekologiczne są mniej widoczne, powinny upubliczniać wyniki na poziomie zakładu i angażować operatorów w projekty usprawniające obejmujące całą fabrykę.
Programy dzielenia się wiedzą mogą funkcjonować bez tych elementów, ale wtedy indywidualne motywacje napędzające te oburęczne zachowania nie działają i wytraca się znaczna część ich potencjału.
Nie chodzi tylko o produkcję wapna. W przemyśle stalowym, cementowym, chemicznym i rafinacji metali obowiązują te same ciągłe i ściśle regulowane procesy, w których priorytetem jest bezpieczeństwo. We wszystkich tych branżach transformacja ekologiczna będzie zależała w mniejszym stopniu od przyznawania operatorom większej swobody, a w większym – od przekonania pracowników, że ich codzienny wkład w redukcję emisji ma znaczenie i przynosi realne zmiany. Nasze badanie wskazuje, że rozmowy między współpracownikami w hali produkcyjnej to jeden z najbardziej bezpośrednich i najmniej kosztownych sposobów osiągnięcia tego celu.
___
Artykuł badawczy jest dostępny w Business Strategy and the Environment: https://doi.org/10.1002/bse.71402
Tłumaczenie zostało wykonane maszynowo.