Europa potrzebuje nie tylko więcej pracowników, lecz przede wszystkim lepszych sposobów przewidywania, jakich kompetencji zabraknie w przyszłości i jak odpowiedzialnie uzupełniać te niedobory, a bardzie precyzyjnie – niedopasowania kompetencyjne. Projekt Horizon Europe Link4Skills, pierwszy HE w naukach społecznych kierowany z Polski, przez polską naukowczynię prof. dr hab. Izabelę Grabowską z Akademii Leona Koźmińskiego, pokazuje, w jaki sposób sztuczna inteligencja może wspierać takie decyzje – bez zastępowania polityki publicznej technologią, w odniesieniu do starzenia się społeczeństw, automatyzacji rynku pracy i możliwości prze-i-dokwalifikowywania pracowników.
Niedobory pracowników w ochronie zdrowia, budownictwie, sektorach technologicznych i inżynieryjnych przestały być dla Europy wyłącznie problemem koniunkturalnym. Coraz częściej mają charakter strukturalny – wynikają ze starzenia się społeczeństw, zmniejszania się liczby osób w wieku produkcyjnym, szybkich zmian technologicznych i niedopasowania systemów edukacji do potrzeb gospodarki. W tych warunkach nie wystarcza już reagowanie na wakaty, które pojawiły się tu i teraz. Potrzebne są narzędzia pozwalające odpowiednio wcześnie rozpoznawać przyszłe luki kompetencyjne, porównywać możliwe działania i przewidywać ich konsekwencje – łączące badania nad migracjami, politykę rynku pracy oraz sztuczną inteligencję.
Takie podejście znalazło się w centrum raportu Komisji Europejskiej Future Research on Migration, Human Mobility and Integration: Opportunities and Needs. Dokument przygotowany przez Dyrekcję Generalną ds. Badań Naukowych i Innowacji wyznacza kierunki europejskich badań nad migracją, mobilnością i integracją na kolejne lata. Raport traktuje migrację nie jako odrębny obszar polityki, lecz jako zagadnienie powiązane z konkurencyjnością gospodarki, odpornością demograficzną, innowacyjnością i spójnością społeczną.
Jednym z projektów zaprezentowanych w raporcie jest Link4Skills – międzynarodowe przedsięwzięcie realizowane w ramach programu Horizon Europe pod kierownictwem naukowym prof. dr hab. Izabeli Grabowskiej z Akademii Leona Koźmińskiego. Jest to pierwszy w naukach społecznych Horizon Europe kierowany z Polski, przez polską naukowczynię.
Od diagnozowania problemów do symulowania rozwiązań
Raport Komisji Europejskiej jest wynikiem konsultacji prowadzonych w latach 2023–2025. Wzięło w nich udział ponad sto osób reprezentujących projekty finansowane z Horizon 2020 i Horizon Europe, środowisko akademickie, administrację publiczną, organizacje międzynarodowe oraz społeczeństwo obywatelskie. Na tej podstawie wyodrębniono osiem priorytetowych obszarów przyszłych badań, między innymi integrację, trwałość rynku pracy, legalne ścieżki migracji, zmiany technologiczne i AI, mobilność klimatyczną, rozwój infrastruktury danych oraz skuteczniejsze wykorzystywanie wyników naukowych w praktyce.
Link4Skills pojawia się w części poświęconej sztucznej inteligencji i zmianom technologicznym. Najważniejszym narzędziem rozwijanym w projekcie jest Link4Skills Navigator – kuratorowany system wspierany przez AI, który ma umożliwiać decydentom symulowanie efektów różnych działań publicznych. Zamiast ograniczać się do prognozy, że w określonym sektorze zabraknie konkretnej liczby pracowników, Navigator pozwala postawić kolejne pytania. Jak na rynek pracy wpłynie uruchomienie programu przekwalifikowania? Co zmieni zwiększenie aktywności zawodowej osób, które już mieszkają w danym kraju? Jakie skutki może przynieść stworzenie ukierunkowanej ścieżki migracyjnej dla pracowników o określonych kwalifikacjach? Jak poszczególne warianty wpłyną na skalę niedoborów, poziom wynagrodzeń i sytuację pracowników?
Według raportu użytkownicy narzędzia mogą testować między innymi konsekwencje programów szkoleniowych, wzrostu aktywności zawodowej oraz selektywnych ścieżek migracyjnych. Łącząc perspektywę administracji, pracodawców, firm rekrutacyjnych i instytucji edukacyjnych, platforma ma pomagać w lepszym dostosowaniu rozwoju kompetencji do potrzeb rynku pracy. Komisja wskazuje jej potencjalne zastosowanie w prognozowaniu niedoborów między innymi w ochronie zdrowia, budownictwie i sektorach STEM. To istotna zmiana w sposobie rozumienia danych publicznych. Tradycyjne statystyki rynku pracy najczęściej pokazują sytuację, która już zaistniała. Narzędzia scenariuszowe mają natomiast umożliwiać wcześniejsze rozpoznawanie problemów i porównywanie dostępnych odpowiedzi.
Nie oznacza to jednak, że algorytm może wskazać jedną „właściwą” politykę. Może pomóc zobaczyć zależności, uporządkować dane oraz ujawnić koszty i korzyści poszczególnych rozwiązań. Decyzja o tym, które z nich są społecznie akceptowalne i sprawiedliwe, pozostaje zadaniem instytucji publicznych.
Mobilność talentów to nie tylko rekrutacja
W debacie o niedoborach kompetencji często dominuje perspektywa krajów i przedsiębiorstw poszukujących pracowników. Tymczasem mobilność talentów ma konsekwencje także dla państw pochodzenia migrantów, lokalnych społeczności, rodzin oraz samych pracowników. Pozyskanie specjalistów z zagranicy może złagodzić deficyty na rynku pracy kraju docelowego, ale jednocześnie pogłębić braki kadrowe w systemie ochrony zdrowia czy edukacji kraju pochodzenia. Samo przyciągnięcie pracownika nie gwarantuje również, że jego kompetencje zostaną odpowiednio wykorzystane. Bariery w uznawaniu kwalifikacji, ograniczony dostęp do usług publicznych, warunki zatrudnienia czy brak perspektyw długoterminowej integracji mogą prowadzić do marnowania kapitału ludzkiego.
Dlatego Link4Skills analizuje mobilność wykwalifikowanych pracowników zarówno z perspektywy krajów pochodzenia, jak i krajów docelowych. Projekt łączy 14 partnerów z 10 państw i obejmuje badania prowadzone w 12 krajach na czterech kontynentach. Tak szeroka perspektywa ma umożliwić wyjście poza prostą logikę „przyciągania talentów”. Celem jest rozwijanie modeli przepływu kompetencji, które będą nie tylko efektywne ekonomicznie, lecz także bardziej sprawiedliwe – dla gospodarek, instytucji i samych migrantów.
Obecność Link4Skills w raporcie Komisji Europejskiej pokazuje, że badania nad mobilnością kompetencji mogą bezpośrednio wspierać decyzje publiczne. Naszym celem jest nie tylko trafniejsze przewidywanie niedoborów umiejętności i niedopasowań kompetencyjnych, lecz także projektowanie rozwiązań, które łączą potrzeby gospodarki z zasadami sprawiedliwej i odpowiedzialnej mobilności talentów” – podkreśla prof. dr hab. Izabela Grabowska, dyrektorka Center for Research on Social Change and Human Mobility – CRASH w Akademii Leona Koźmińskiego.
AI jako wsparcie, nie substytut decyzji
Potencjał sztucznej inteligencji w zarządzaniu mobilnością idzie w parze z poważnymi ryzykami. Algorytmy wykorzystujące dane historyczne mogą odtwarzać istniejące nierówności. System zoptymalizowany wyłącznie pod kątem efektywności może pomijać prawa jednostki, społeczne koszty decyzji lub długoterminowe konsekwencje dla określonych grup.
Raport Komisji Europejskiej wskazuje, że zastosowanie AI w obszarze migracji może poprawiać jakość usług, przejrzystość i sprawność działania instytucji, ale jednocześnie rodzi ryzyko dyskryminacji, stronniczości, naruszenia ochrony danych oraz nierównego dostępu do cyfrowych procedur. Dotyczy to szczególnie takich obszarów jak rozpatrywanie wniosków azylowych, procedury wizowe, profilowanie ryzyka, zarządzanie granicami czy dopasowywanie pracowników do ofert zatrudnienia.
Nie wystarczy zatem sprawdzić, czy model generuje trafne prognozy. Trzeba również wiedzieć, na jakich danych został zbudowany, jakie założenia zawiera, czy jego wyniki można wyjaśnić oraz kto ponosi odpowiedzialność za decyzje podjęte z jego wykorzystaniem.
Komisja wskazuje potrzebę wielodyscyplinarnej oceny systemów AI oraz badania ich wpływu na sprawiedliwość procedur i prawa podstawowe. Rozwiązania technologiczne stosowane w migracji powinny być nie tylko skuteczne, lecz także rozliczalne, zgodne z europejskimi regulacjami i skoncentrowane na człowieku. W tym ujęciu rola AI nie polega na zastąpieniu procesu politycznego. Technologia może wspierać decyzję, ale nie powinna przesądzać o jej normatywnym wymiarze. Model może pokazać, że określona ścieżka migracyjna ograniczy niedobór pracowników. Nie odpowie jednak samodzielnie na pytanie, czy warunki rekrutacji są uczciwe, czy prawa zatrudnionych będą chronione oraz jak rozwiązanie wpłynie na społeczeństwo kraju pochodzenia.
Nauka musi wyjść poza raport
Włączenie Link4Skills do raportu Komisji Europejskiej jest potwierdzeniem znaczenia projektu, ale zarazem wskazuje na szersze wyzwanie: wyniki badań muszą być dostępne i użyteczne także po zakończeniu finansowania. Komisja zwraca uwagę, że wiele metodologii i narzędzi powstałych w projektach Horizon pozostaje niewykorzystanych, ponieważ brakuje mechanizmów pozwalających przekładać rezultaty badań na programy publiczne, instrumenty finansowania i codzienną praktykę instytucji. Potrzebne są więc trwałe „ścieżki wdrożeniowe”, dzięki którym sprawdzone rozwiązania będą mogły przechodzić od fazy eksperymentalnej do rzeczywistego zastosowania.
To właśnie zdolność do połączenia nauki, technologii i praktyki polityki publicznej może przesądzić o długofalowym znaczeniu Link4Skills. Miara sukcesu projektu nie będzie ograniczać się do liczby publikacji lub jakości opracowanych modeli. Równie ważne okaże się to, czy administracja, pracodawcy i systemy edukacji będą potrafiły wykorzystać jego rezultaty do podejmowania trafniejszych decyzji.
W przyszłości przewagę będą miały te gospodarki, które potrafią odpowiednio wcześnie rozpoznawać potrzebne kompetencje, inwestować w ich rozwój i odpowiedzialnie zarządzać mobilnością pracowników. Sztuczna inteligencja może w tym pomóc – pod warunkiem, że pozostanie narzędziem służącym ludziom i instytucjom, a nie mechanizmem zastępującym odpowiedzialność za publiczne decyzje.
