Zbrojny konflikt w Ukrainie głęboko zmienił relacje między biznesem, społeczeństwem i państwem. Wstępne wyniki badań wskazują, że ukraińskie małe i średnie przedsiębiorstwa realizują odpowiedzialność biznesu przede wszystkim przez relacje, a nie przez sformalizowane polityki CSR. To lekcja także dla globalnych korporacji. Prąd regularnie znika. Pracownik, który jeszcze wczoraj stał przy linii produkcyjnej, dziś jest na froncie. Trasa dostaw, sprawdzona przez lata, z dnia na dzień przestaje istnieć. Tak od 2022 roku wygląda zwykły tydzień w wielu ukraińskich firmach.
Gdyby zapytać ich właścicieli o prawa człowieka, większość pewnie wzruszyłaby ramionami. Ten język należy do innego świata: globalnych korporacji, raportów niefinansowych i wytycznych ONZ pisanych z myślą o wielkich graczach. A jednak ci przedsiębiorcy, bez działów compliance i strategii zrównoważonego rozwoju, w praktyce robią to, co koncerny opisują w raportach. Chronią miejsca pracy, dbają o bezpieczeństwo ludzi i dotrzymują słowa wobec partnerów, gdy dookoła wszystko się sypie. Bo w kryzysie o odpowiedzialności nie decyduje liczba procedur, tylko jakość relacji.
Język przetrwania zamiast żargonu korporacyjnego
Taki obraz wyłania się z dwunastu rozmów z właścicielami i menedżerami ukraińskich firm z Kijowa, Łucka, Dniepru i innych regionów, przeprowadzonych przez międzynarodowy zespół badawczy m.in. z Akademii Leona Koźmińskiego i University of Plymouth.
Właściciele tych przedsiębiorstw rzadko posługują się pojęciami z zakresu praw człowieka czy społecznej odpowiedzialności biznesu. To, co dla międzynarodowych korporacji jest chlebem powszednim, tu ustępuje miejsca twardej praktyce. Zamiast raportować zgodność z formalnymi standardami, po prostu wdrażają je w codziennych decyzjach – chroniąc pracowników, ratując miejsca pracy i walcząc o ciągłość operacyjną firmy.
Jak zauważa współautor badania, prof. Krzysztof Kubacki z University of Plymouth, ten korporacyjny język ma swoich konkretnych autorów: – To jest coś, co międzynarodowe korporacje praktycznie napisały – stworzyły ten język dla siebie i wyedukowały klientów i konsumentów w tym, co oznaczają różne terminy, słowa czy strategie marketingowe – tłumaczy. Małe firmy w Ukrainie komunikują się zupełnie inaczej. – Używają języka normalnych ludzi, którzy rozmawiają z innymi normalnymi ludźmi – podsumowuje badacz.
Paradoksalnie, ten brak korporacyjnego szlifu może stać się ich potężną przewagą konkurencyjną. Podczas gdy giganci opowiadają o zrównoważonym rozwoju w sposób niemalże sztampowy, ukraińskie MŚP mogą budować zaufanie na autentyczności i bliskości. Kolejnym krokiem – zdaniem prof. Kubackiego – powinno być uświadomienie sobie, że to, co dziś jest wymuszonym przez wojnę procesem improwizacji, jutro może stać się pełnoprawną strategią biznesową.
Relacje w instytucjonalnej próżni
Państwo w stanie wojny zmuszone jest do radykalnej redefinicji priorytetów. Gdy uwaga aparatu państwowego naturalnie skupia się na obronności, problemy małych i średnich firm schodzą na dalszy plan. W efekcie, w obliczu ograniczonego zaufania do słabnących instytucji publicznych, to przedsiębiorstwa przejmują na siebie ciężar zadań i wsparcia, które w warunkach stabilności tradycyjnie należą do państwa.
Jak diagnozuje prof. Kubacki, ta instytucjonalna próżnia wymusza na firmach strategiczną kreatywność: – Państwo nie jest w stanie funkcjonować tak, jak oczekiwalibyśmy tego normalnie, w czasie pokoju (…). Biznesy stają się tłem i muszą wypełnić tę przestrzeń, tworząc własne zasady przetrwania.
Te nowe zasady gry nie rodzą się w salach konferencyjnych, lecz w gęstej sieci oddolnych powiązań. Część rozmówców wskazywała, że bezpośrednia współpraca z innymi firmami, dostawcami i pracownikami bywa skuteczniejsza niż formalne wsparcie instytucji. Badacze określają to zjawisko jako relational governance – koordynację relacji opartą na zaufaniu i codziennych, osobistych kontaktach, a nie na formalnych regulacjach. Jak podkreśla prof. Kubacki, kluczem jest tu naturalnie krótki dystans w łańcuchach dostaw małych firm: – Bardzo często nie mówimy tu o kimś, kto mieszka na drugim końcu kraju (…) – mówimy o naszym sąsiedzie czy znajomym z naszego miasteczka.
Tę wymuszoną przez kryzys elastyczność trafnie tłumaczy dr Krzysztof Stepaniuk z Politechniki Białostockiej, który na mechanizmy biznesowe patrzy przez pryzmat nauk biologicznych. – Wydaje nam się, że bieżące status quo, które obserwujemy wokół siebie, jest stabilne (…). Wojna jest natomiast czynnikiem, który sprawia, że zmiany następują gwałtownie. Gdy dotychczasowy ład rynkowy się załamuje, organizacja musi błyskawicznie ewoluować. Jak tłumaczy badacz, ostatecznym celem tej adaptacji jest osiągnięcie stanu równowagi, w którym organizacja nie tylko gwarantuje sobie przetrwanie, ale nadal realizuje te rynkowe i społeczne cele, dla których została stworzona.
Autentyczność i relacje jako nowa przewaga konkurencyjna
Z badania płynie istotny wniosek: w warunkach skrajnej niepewności zaufanie przestaje być wyłącznie miękką wartością społeczną, a staje się zasobem strategicznym. Przedsiębiorcy konsekwentnie łączyli odpowiedzialność biznesu z niezawodnością i wieloletnimi powiązaniami. Kilku rozmówców podkreślało, że długotrwałe relacje ułatwiały im współpracę w warunkach niepewności i ograniczonych zasobów. Paradoksalnie, część z nich opisywała wojenny wstrząs jako katalizator uczenia się i innowacji w organizacji – ich firmy błyskawicznie wprowadzały nowe produkty, reorganizowały procesy i przechodziły na elastyczniejsze, bardziej empatyczne modele zarządzania zespołem.
Jak wyjaśnia dr Stepaniuk, ten zwrot w stronę człowieka to mechanizm twardej, koniecznej adaptacji. – Żeby zapewnić sobie możliwość funkcjonowania, musimy podejmować śmiałe decyzje, zmienić swój sposób zachowania i aktywności – zarówno w odniesieniu do pojedynczych osób, jak i całych społeczności – zauważa badacz.
Wtóruje mu prof. Kubacki, który zapytany o to, czego globalne koncerny mogłyby nauczyć się od ukraińskich przedsiębiorców, wskazuje wprost właśnie na ten aspekt: – Autentyczności i skoncentrowania na ludziach. Jak tłumaczy, w wielkim świecie korporacyjnym dominuje koncentracja na wynikach, wskaźnikach efektywności (KPI) i celach do realizacji, a człowiek łatwo schodzi na dalszy plan. Ukraińskie MŚP, mierzące się z odpływem kadr na front, operują w warunkach drastycznie kurczącego się rynku pracy. Zamiast więc ukrywać się za sformalizowanymi politykami HR, wykazują się elastycznością, skupiając się na bezpieczeństwie i wsparciu każdego, kto z nimi pozostał. – To nie jest jakaś polityka zrównoważonego rozwoju ani polityka HR czy kadrowa. To bardzo często po prostu najzwyklejsze ludzkie relacje, których w dużym świecie korporacyjnym często brakuje – puentuje prof. Kubacki.
Poza ramy compliance: czego uczy nas czas próby
Wstępne wyniki badania ukraińskich przedsiębiorstw sugerują, że zarządzanie prawami człowieka to coś znacznie więcej niż sztywne procedury i coroczne audyty. To ekosystem relacji budowany każdego dnia na elastyczności i zaufaniu. Doświadczenia rozmówców pokazują, że te pozornie „miękkie” fundamenty potrafią uratować firmę przed upadkiem i podtrzymać jej rynkową wiarygodność. I choć badacze zastrzegają, że są to wnioski wstępne, a proces zbierania danych nadal trwa, to współgrają one z obserwacjami dotyczącymi MŚP w innych sytuacjach skrajnych – od pandemii COVID-19 po krach gospodarczy w Grecji.
Najważniejsze pytanie pozostaje jednak otwarte: czy relacje ukształtowane pod presją konfliktu zbrojnego przetrwają do czasu powojennej odbudowy? A może w warunkach pokoju biznes wróci – jak ujmuje to dr Stepaniuk – „do starych, dobrych porządków. Oczywiście »starych, dobrych« w tym negatywnym sensie”? - - -
Czego konflikt w Ukrainie może nauczyć polski biznes?
Odpowiedzialność to codzienna praktyka. Zanim powstaną kolejne sformalizowane polityki ESG, warto sprawdzić, co organizacja już teraz naturalnie robi dla ludzi. Tam najczęściej kryje się jej prawdziwy, nienarzucony z zewnątrz kapitał.
Autentyczność to przewaga, którą warto strategicznie zagospodarować. To, co w warunkach kryzysu rodzi się jako wymuszona improwizacja, przy odrobinie świadomości można przekuć w trwałą strategię i wiarygodną komunikację marki.
Sieć relacji buduje się w czasie pokoju. W momencie kryzysu kapitał społeczny i zaufanie działają o wiele szybciej niż instytucje – problem w tym, że gdy turbulencje już nadejdą, na budowanie takich fundamentów jest za późno.
Weryfikując partnerów, warto patrzeć szerzej niż schemat. Standardowy formularz compliance czy audyt procedur mogą nie wychwycić rzeczywistej odpowiedzialności społecznej małych firm. Kluczowe jest badanie realnych działań i relacji wewnątrz organizacji.
- - - O badaniu: Artykuł opiera się na wstępnych wynikach eksploracyjnego badania jakościowego pt. „Biznes i prawa człowieka: eksploracyjne badanie ukraińskich MŚP w czasie konfliktu zbrojnego”. Międzynarodowy zespół badawczy w składzie: dr Chrystyna Misiewicz (Akademia Leona Koźmińskiego), prof. Natalia Szablewska (The Open University), dr Krzysztof Stepaniuk (Politechnika Białostocka) oraz prof. Krzysztof Kubacki (University of Plymouth) – przeprowadził 12 wywiadów (grudzień 2025 – czerwiec 2026) z właścicielami i kadrą zarządzającą małych i średnich firm m.in. z Kijowa, Łucka i Dniepru, z branż takich jak budownictwo, produkcja, logistyka, hotelarstwo, doradztwo i handel hurtowy. Zbieranie danych trwa. Wybrane tezy zaprezentowano podczas Regional Industrial Marketing Management Summit: Baltic States w Akademii Leona Koźmińskiego (23–25 października 2026 r.). Wypowiedzi prof. Krzysztofa Kubackiego i dr. Krzysztofa Stepaniuka pochodzą z rozmów przeprowadzonych podczas konferencji.
Artykuł powstał w związku z realizacją projektu w ramach Programu Wektory Nauki. Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.