Kształtowanie globalnego bezpieczeństwa zdrowotnego: Analiza Porozumienia Pandemicznego WHO i procesu jego negocjacji

Pandemia COVID-19 brutalnie obnażyła słabości światowego systemu ochrony zdrowia publicznego. Brak koordynacji, nierówny dostęp do szczepionek i respiratorów oraz polityczne podziały sprawiły, że ludzkość zapłaciła ogromną cenę – ludzką, społeczną i gospodarczą. W odpowiedzi na ten kryzys, społeczność międzynarodowa pod egidą Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) podjęła historyczny wysiłek negocjacyjny, który w maju 2025 roku zakończył się przyjęciem tzw. Traktatu Pandemicznego. Jednak czy ten dokument rzeczywiście zabezpieczy nas przed przyszłymi zagrożeniami? Proponowany projekt badawczy, ma na celu dogłębną odpowiedź na to pytanie, analizując nie tylko finalny tekst umowy, ale także burzliwy proces jego powstawania.

Głównym celem projektu jest zbadanie, w jaki sposób ambitne zapowiedzi reform przekształciły się w ostateczny, często kompromisowy tekst prawny. Zamierzam prześledzić ewolucję przepisów od pierwszych szkiców (tzw. „Zero Draft”) z 2023 roku aż do wersji przyjętej dwa lata później. Kluczowym pytaniem jest: dlaczego i w jakich okolicznościach twarde zobowiązania prawne (gdzie państwa „muszą” działać) zostały w wielu miejscach zastąpione miękkimi deklaracjami woli lub sformułowaniami takimi jak „w miarę możliwości”. Negocjacje ujawniły głęboki podział między bogatymi państwami (Globalną Północą), którym zależało głównie na szybkim dostępie do danych o nowych patogenach (bezpieczeństwo biologiczne), a państwami rozwijającymi się (Globalnym Południem), które domagały się gwarancji sprawiedliwego dostępu do leków i technologii.

Projekt stawia tezę, że Traktat Pandemiczny jest instrumentem o charakterze hybrydowym, łączącym wiążące normy prawne z językiem aspiracyjnym. Ta „konstruktywna dwuznaczność” była ceną za osiągnięcie globalnego konsensusu, ale może stanowić zagrożenie dla skuteczności porozumienia w godzinie próby. Badania mają wyjaśnić, czy te dyplomatyczne uniki nie sprawią, że w obliczu kolejnej pandemii prawo międzynarodowe znów okaże się bezsilne.

Nowe prawo nie powstaje w próżni. Projekt przeanalizuje, jak Traktat Pandemiczny współgra z innymi, istniejącymi już reżimami prawnymi. Potencjalnie istnieje tu ryzyko kolizji norm. Z jednej strony mamy nowy Traktat, który traktuje patogeny jako dobro wspólne wymagające szybkiego dzielenia się. Z drugiej strony obowiązuje Protokół z Nagoi, który uznaje zasoby genetyczne za suwerenną własność państw i wymaga skomplikowanych zgód na ich wywóz. Dodatkowym wyzwaniem są prawa własności intelektualnej (patenty) chronione przez Światową Organizację Handlu (WTO), które często stoją w sprzeczności z postulatami o darmowym dostępie do leków ratujących życie. Badania mają wykazać, czy nowy system nie stworzy chaosu prawnego, który zamiast przyspieszyć, opóźni reakcję na zagrożenie.

Aby zrealizować te cele, projekt wykracza poza zwykłą analizę tekstu. W toku badań zamierzam zastosować nowatorską w prawie metodę „śledzenia procesu”, typową dla nauk politycznych. Pozwoli to zidentyfikować punkty zwrotne w negocjacjach i zrozumieć, jakie naciski polityczne stały za konkretnymi zmianami w przepisach. Analiza dokumentów zostanie uzupełniona wywiadami z urzędnikami WHO i negocjatorami, co pozwoli zajrzeć za kulisy dyplomatycznej gry toczonej w Genewie.

Wyniki tego projektu nie są tylko akademicką teorią. Traktat Pandemiczny to próba stworzenia „polisy ubezpieczeniowej” dla świata. Zrozumienie jego prawnych mechanizmów, luk i ukrytych kompromisów jest kluczowe, abyśmy jako ludzkość nie powtórzyli błędów z lat 2020-2022. Badania te pokażą, czy stworzyliśmy realne narzędzie ochrony globalnego zdrowia, czy jedynie papierowego tygrysa.