Komisja Etyki Badań

Komisja Etyki Badań

Zadaniem Komisji Etyki Badań ALK (KEB ALK) jest opiniowanie zgodności ze standardem etycznym zamierzeń badawczych, zakładających udział ludzi jako badanych, przeprowadzanych w ramach działalności badawczej Akademii Leona Koźmińskiego lub z jej afiliacją. Szczegółowe informacje na temat zadań KEB ALK, procedury składania wniosków oraz trybu ich procedowania znajdują się w Uchwale Nr 12 – 2023/2024 Senatu Akademii Leona Koźmińskiego z dnia 25 stycznia 2024 roku. W przypadku pytań lub wątpliwości zachęcamy do kontaktu z Komisją: [email protected]

ZASADY

Zgodnie z postanowieniami Komisji Europejskiej, Zgromadzenia Ogólnego Polskiej Akademii Nauk, Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego światowym standardem, definiowanym przez te organizacje, jest troska o dobrostan i bezpieczeństwo ludzi (i zwierząt), z udziałem których są prowadzone badania naukowe. 

Praktyczne informacje dotyczące przełożenia tego postulatu na poczynania badawcze w syntetyczny sposób opisano w dokumencie pt. „Ethics in Social Science and Humanities”, propagowanym przez Komisję Europejską. Skrót najważniejszych informacji przedstawiony jest poniżej.

DOKUMENTY

The European Code of Conduct for Research Integrity (2023), opracowany przez European Science Fundation (ESF) i All European Academies (ALLEA), 2010, znowelizowany w 2017 - https://allea.org/code-of-conduct/

Ethics in Social Sciences and Humanities (2021), opracowany przez European Commission (Directorate Research & Innovation). - https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/docs/2021-2027/horizon/guidance/ethics-in-social-science-and-humanities_he_en.pdf

 

Kodeks Etyki Pracownika Naukowego (2020), opracowany na podstawie The European Code of Conduct for Research Integrity – załącznik do Uchwały Nr 2/2020 Zgromadzenia Ogólnego PAN z dnia 25 czerwca 2020 r. (w szczególności: Preambuła – pozycja 2 i 3, oraz  punkt 2 – pozycja 7, punkt 3.2. – pozycja 3 i 4). - Kodeks Etyki Pracownika Naukowego

Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct (2017), przyjęty przez American Psychological Association (w szczególności: General principles – principle E, Section 3.04.a, 3.10.a, 3.10.d, 3.10.d, 4.01, 4.03, 4.04, 6.01, 6.02, Section 8: Research and Publication; - https://www.apa.org/ethics/code

Kodeks Etyczny Psychologa (2018), przyjęty przez Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w dniu 2 grudnia 2018 r.; (w szczególności: art. 3, 4.1, 4.2., 7.2, 10.1, 10.2, 11.1. 11.3.a, 11.3.c, 11.3.d, 11.3.e, 11.3.f, 11.3.g). - https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny

Deklaracja helsińska dla Badań Klinicznych: https://www.wma.net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki-ethical-principles-for-medical-research-involving-human-subjects/

Publikacje nt. badań z udziałem dzieci i młodzieży: 

Lisek-Michalska, J. (2012). Etyczne aspekty badań fokusowych z udziałem dzieci i młodzieży. Folia Sociologica, 42, 33-61. 

Bunio-Mroczek, P. (2021). Badania skoncentrowane na dzieciach, badania z udziałem dzieci, dzieci jako badacze. Etyczne i metodologiczne aspekty badań prowadzonych w nurcie nowej socjologii dzieci i dzieciństwa. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17, 4, 6–26 www.przegladsocjologiijakosciowej.org›. DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.4.01

Zbiór dobrych praktyk w badaniach z udziałem dzieci: http://childhoods.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/22/2016/04/kodeks_dobrych_praktyk_IZBnD.pdf

 

ZASADY ETYCZNE

W dokumencie pt. „Ethics in Social Science and Humanities” (s. 6) wymienione są główne zasady etyczne, które należy mieć na uwadze planując badania z udziałem ludzi (troska o ich przestrzeganie jest warunkiem koniecznym przyznania środków na badania przez KE):

1. Poszanowanie godności i integralności ludzkiej.

2. Zapewnienie uczciwości i przejrzystości wobec podmiotów badań.

3. Poszanowanie autonomii jednostki oraz pozyskiwanie dobrowolnej i świadomej zgody na udział w badaniu.

4. Ochrona osób wrażliwych / bezbronnych.

5. Zapewnienie prywatności i poufności.

6. Promowanie sprawiedliwości i włączenia społecznego.

7. Minimalizowanie szkód - dla badanych i maksymalizowanie korzyści – dla nauki.

8. Dzielenie się wynikami badań z populacjami znajdującymi się w niekorzystnej sytuacji, zwłaszcza jeśli badania są prowadzone w krajach rozwijających się.

9. Poszanowanie oraz ochrona środowiska i przyszłych pokoleń.

 

Główne przesłanie:

Badania są prowadzone dla dobra ludzkości i w celu pogłębiania wiedzy naukowej.

Poszanowanie wolności akademickiej (w ramach zasad etyki) w zakresie prowadzenia badań i wyboru metod badań.

Poszanowanie praw jednostki i dbałość o jej dobrostan, który nie może ulec pogorszeniu w wyniku udziału w badaniu.

Prawa osób badanych wynikają z definiowanych przez gremia międzynarodowe praw człowieka (Charter of Fundamental Rights of the European Union, the European Convention on Human Rights (ECHR), the UN Declaration of Human Rights, the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UN CRPD).

Dbałość o bezpieczeństwo oraz fizyczny, społeczny i psychologiczny dobrostan uczestników badania jest podstawowym obowiązkiem osób prowadzących badania naukowe, niezależnie od tego, czy badania zatwierdziła odpowiednia komisja etyki badań. Uzyskanie akceptacji zamierzeń badawczych nie zwalnia z tego obowiązku.

Nikt nie ma obowiązku uczestniczyć w badaniu.

 

KIEDY JEST ZALECANE KONSULTOWANIE ZAMIERZEŃ BADAWCZYCH Z KOMISJĄ ETYKI BADAŃ?

Szczególnie zalecane jest wnioskowanie o opinię właściwej komisji etyki badań, gdy ryzyko naruszenia którejś z powyższych zasad jest większe niż minimalne („Ethics in Social Science and Humanities”, s. 12, 19-20):

1. W badaniu uczestniczą osoby wrażliwe / bezbronne. Uznaje się, że w tej grupie znajdują się: dzieci, osoby z doświadczeniem uchodźctwa i migracji,  osoby świadczące usługi seksualne, osoby z zaburzeniami funkcji poznawczych,  dysydentki i dysydenci, osoby po traumie i zagrożone ponowną traumą (np. osoby z obszarów objętych konfliktem, ofiary przestępczości i/lub przemocy), osoby pozostające w relacji zależności z osobą prowadzącą badanie lub zespołem badawczym (np. studenci podczas zajęć z osobą prowadzącą badanie).

W przypadku badań z udziałem dzieci i młodzieży konieczne jest: a/ precyzyjne uzasadnienie konieczności udziału dzieci i młodzieży w badaniu, b/ przestrzeganie praw dziecka, wynikających z Konwencji o prawach dziecka (ONZ, 1989), art. 12: dziecko ma prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach jego dotyczących, c/ pozyskanie zgody rodziców / opiekunów na udział w badaniu (consent form – ma moc prawną) oraz zgody dziecka (assent form – nie ma mocy prawnej, lecz jest konieczna  z powodów etycznych), d/ dbałość o fizyczne i emocjonalne bezpieczeństwo dziecka (wsparcie specjalistów w trakcie badania).

 

2. Badanie dotyczy tematów drażliwych, mogących powodować u osób badanych stres, lęk i poczucie upokorzenia. Do tematów drażliwych zalicza się: zachowania seksualne, zachowania nielegalne, zachowania polityczne, doświadczanie przemocy, nadużycia lub eksploatowania, zdrowie psychiczne, życie osobiste lub rodzinne, płeć i status etniczny.

3. W formularzu świadomej zgody na udział w badaniu konieczne jest zamaskowanie rzeczywistego celu badania by uniknąć wpływu tej informacji na jego wyniki; należy przedstawić osobom badanym pełne informacje po zakończeniu badania (tzw. formularz informacji po badaniu, formularz odkłamania, debriefing).

4. W badaniu są wykorzystywane zagrażające metody zbierania danych, do których zalicza się: podawanie substancji, wykonywanie energicznych ćwiczeń fizycznych, nakłanianie  osób badanych do ujawniania treści, których w swoim codziennym funkcjonowaniu by nie przekazały.

5. W badaniu stosowana jest obserwacja zachowań osób badanych, które nie są tego świadome. 

6. W badaniu zagrożone jest bezpieczeństwo osoby je prowadzącej.

7. W badaniu planowane jest gromadzenie danych w Internecie,  i/lub analiza danych pozyskanych w mediach społecznościowych, w szczególności gdy obejmują wizerunek osób badanych i zachodzi ryzyko identyfikacji.

8. Każde badanie, w którym gromadzony jest materiał biologiczny lub stosowane są medyczne metody obrazowania.

9. W badaniu stosowane jest profilowanie, zautomatyzowane podejmowanie decyzji, eksploracja danych (data mining), analizy dużych zbiorów danych (big-data analytics) i sztuczna inteligencja, które mogą stwarzać zagrożenie dla praw i wolności osób, których dotyczą.

Bibliografia

Singh, R. (2019). Applied Profiling: Uses, reliability and ethics. In: Profiling Humans from their Voice. Springer, Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-13-8403-5_10

Mökander, J., Morley, J., Taddeo, M. et al. (2021). Ethics-based auditing of Automated Decision-Making Systems: Nature, Scope, and Limitations. Science and Engineering Ethics 27, 44. https://doi.org/10.1007/s11948-021-00319-4

https://pure.tue.nl/ws/portalfiles/portal/1901768/612259.pdf

van Wel, L., & Royakkers, L. M. M. (2004). Ethical issues in web data mining. Ethics and Information Technology, 6(2), 129-140. https://doi.org/10.1023/B:ETIN.0000047476.05912.3d

https://online.tamiu.edu/programs/business/ms-information-science/ethics-of-data-mining/

Lacroix, P. (2019). Big Data privacy and ethical challenges. In: Househ, M., Kushniruk, A., Borycki, E. (eds) Big Data, Big Challenges: A Healthcare Perspective. Lecture Notes in Bioengineering. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-06109-8_9

https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-06109-8_9#citeas

 

ZALECANE DZIAŁANIA

Zgodnie z dokumentem pt „Ethics in Social Science and Humanities” w sytuacjach wskazanych powyżej dla uzyskania akceptacji właściwej komisji etyki badań jest konieczne (s. 7-13):

1. Przedstawienie rzeczywistego celu badania w przypadku jego maskowania w formularzu zgody na udział w badaniu, po zakończeniu badania (tzw. formularz odkłamania, debriefing).

2. Przedstawienie treści formularza świadomej zgody na udział w badaniu z podkreśleniem dobrowolności udziału i możliwości wycofania się z badania w każdym momencie bez podawania przyczyny; formularz zgody dotyczy także obserwacji ukrytych, w przypadku których osoby badane wypełniają go po badaniu;  w sytuacji odmowy podpisania formularza po badaniu należy usunąć dane pozyskane od tej osoby z bazy danych; w badaniach dzieci i młodzieży (do 18 roku życia) należy przedstawić dwie wersje formularza zgody: formularz podpisywany przez osobę niepełnoletnią oraz formularz podpisywany przez rodziców / opiekunów. Szczegółowa lista informacji pożądanych w treści formularza świadomej zgody jest przedstawiona na s. 13-14 dokumentu.

 

3. Poszanowanie prywatności osób badanych - anonimowe zbieranie danych; w przypadku konieczności gromadzenia danych osobowych należy wskazać powód, miejsce i czas przechowywania danych oraz administratora danych osobowych.

4. Zadbanie o precyzyjne przekazanie informacji osobom badanym w przypadku zapisu badania: należy w formularzu świadomej zgody podać informację, czy zapis będzie audio/video i dołączyć punkt zgody na nagrywanie.

5. Przedstawienie sposobu wykorzystywania danych pozyskiwanych w mediach społecznościowych (w jaki sposób będą anonimizowane, czy istnieje sposób na pozyskanie zgody na wykorzystanie informacji?).

6. Przedstawienie informacji o sposobie rekrutowania osób badanych. 

7. Zadbanie o obecność w zespole badawczym specjalistów mogących zminimalizować szkody udziału w badaniu osób szczególnie wrażliwych.

8. Formularz zgody i narzędzia badawcze (nieopublikowane) należy załączać w przypadku każdego wniosku o opinię właściwej komisji etyki. Formularz zgody powinien być podpisany imieniem i nazwiskiem osoby badanej. W przypadku gromadzenia danych online można uznać, że przejście „dalej” w ankiecie jest tożsame z wyrażeniem zgody na udział na podstawie przedstawionych informacji.

 

Zadaniem Komisji Etyki Badań ALK (KEB ALK) jest wydawanie opinii na temat zgodności zamierzeń badawczych, zakładających udział ludzi jako osób badanych, ze standardem etycznym opisanym w aktach przywołanych w Uchwale Nr 12 – 2023/2024 Senatu Akademii Leona Koźmińskiego z dnia 25 stycznia 2024 roku Członkinie i członkowie KEB ALK reprezentują różne dziedziny nauki, co umożliwia wydawanie opinii na temat szerokiego spektrum zamierzeń badawczych. KEB ALK wydaje opinie dotyczące realizacji zamierzeń badawczych, przeprowadzanych w ramach działalności badawczej ALK lub z jej afiliacją. Opinie są formułowane wyłącznie na podstawie wniosków składanych przez Autorki i Autorów badań. Złożenie wniosku jest dobrowolne, lecz opinia odpowiedniej (uczelnianej) komisji etyki jest coraz częściej wymagana przez czasopisma naukowe, instytucje finansujące projekty badawcze i osoby recenzujące dorobek naukowy.  Wnioski są procedowane w trybie dialogu z Autor(k)ami badania. KEB ALK może poprosić o uzupełnienie wniosku w przypadku, gdy przedstawione informacje nie będą wystarczające do wydania opinii. 

Wnioski należy składać do piątego dnia danego miesiąca (w okresie od 1 października do 5 czerwca) z wykorzystaniem formularza: 

WNIOSEK O WYDANIE OPINII KOMISJI ETYKI BADAŃ (KEB) AKADEMII LEONA KOŹMIŃSKIEGO – Wypełnij formularz

W okresie od 1 października do 15 lipca Komisja obraduje raz w miesiącu, w terminie pomiędzy 5. a 15. dniem miesiąca. W przypadku wniosków złożonych między 15 czerwca a 30 września termin załatwienia sprawy biegnie od 1 października.

Opinia Komisji powinna zostać wydana w terminie 30 dni od dnia wpływu kompletnego wniosku.

Opinia Komisji jest przekazywana przez Przewodniczącego Komisji wnioskodawcy z wykorzystaniem służbowej poczty e-mail.

Wnioski należy składać do piątego dnia danego miesiąca (w okresie od 1 października do 5 czerwca) za pomocą formularza:

WNIOSEK O WYDANIE OPINII KOMISJI ETYKI BADAŃ (KEB) AKADEMII LEONA KOŹMIŃSKIEGO – Wypełnij formularz

W okresie od 1 października do 15 lipca Komisja obraduje raz w miesiącu, w terminie pomiędzy 5. a 15. dniem miesiąca. W przypadku wniosków złożonych między 15 czerwca a 30 września termin załatwienia sprawy biegnie od 1 października. Opinia Komisji powinna zostać wydana w terminie 30 dni od dnia wpływu kompletnego wniosku, tj. wniosku zawierającego wszystkie wymagane dokumenty i informacje. Opinia Komisji jest przekazywana przez Przewodniczącego Komisji wnioskodawcy z wykorzystaniem służbowej poczty e-mail.

  • dr Sabina Kołodziej – przewodnicząca (psychologia)
  • dr Mateusz Woiński – wiceprzewodniczący (prawo)
  • prof. ALK dr hab. Anna Baczyńska (psychologia, zarządzanie)
  • prof. ALK dr hab. Helena Chmielewska-Szlajfer (socjologia, zarządzanie)
  • prof. ALK dr hab. Justyna Salamońska (socjologia)
  • prof. ALK dr Krzysztof Przybyszewski (psychologia, nauki polityczne)
  • dr Katarzyna Idzikowska (psychologia, ekonomia)
  • dr Agata Stasik (socjologia, zarządzanie)
  • dr Olha Zadorozhna (ekonomia)

Kontakt: [email protected]