Dandelion: Rekonfiguracja obywatelstwa poza terytorium. Badanie podwójnego obywatelstwa wśród ukraińskich migrantów w Polsce i Kanadzie

Mniszek jest rośliną o naturze transnarodowej – wyrasta w jednym miejscu, ale jego nasiona nie znają granic, rozsiewając się po świecie i rozpoczynając życie w nowych przestrzeniach. Tak samo obywatele Ukrainy są dziś rozproszeni po wielu krajach świata w wyniku długotrwałej migracji oraz jej nasilenia po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku. Przemieszczają się między państwami, osiedlają w nowych kontekstach społeczno-politycznych, a część z nich uzyskuje obywatelstwo państwa zamieszkania, jednocześnie zachowując więź z Ukrainą.

Celem projektu jest zbadanie, w jaki sposób podwójne obywatelstwo jest interpretowane, doświadczane i strategicznie wykorzystywane przez ukraińskich migrantów oraz jak praktyki te przyczyniają się do rekonfiguracji obywatelstwa poza granicami państwa. Analiza obejmuje dwa odmienne konteksty migracyjne: Polskę, miejsce największej współczesnej migracji z Ukrainy oraz Kanadę, w której znajduje się największa historycznie ugruntowana ukraińska diaspora na świecie. Projekt odpowiada na następujące pytania badawcze: (1) jak ukraińscy migranci w Polsce i Kanadzie rozumieją i interpretują podwójne obywatelstwo; (2) w jaki sposób wpływa ono na kształtowanie kapitału mobilności oraz strategie życiowe migrantów; (3) jak ono wpływa na ich poczucie przynależności oraz na społeczne i polityczne przekazy między Ukrainą a krajami ich osiedlenia; (4) jak różne konteksty instytucjonalne i historyczne Polski i Kanady kształtują znaczenia i praktyki związane z podwójnym obywatelstwem; oraz (5) jakie znaczenie ma legalizacja wielokrotnego obywatelstwa dla relacji między Ukrainą a Ukraińcami zamieszkującymi poza jej granicami w kontekście przyszłego powojennego rozwoju kraju.

W metaforze mniszka podwójne obywatelstwo symbolizuje delikatny aparat lotny nasiona – strukturę, dzięki której nasiono jest mobilne. Wiatr, który niesie nasiona, można porównać do procesów migracyjnych. Czasem jest to wiatr szans – edukacji, pracy czy nowych możliwości. Innym razem jest to wiatr kryzysów i wojen, które zmuszają ludzi do opuszczenia swoich domów. W przypadku Ukrainy to właśnie wojna stała się jednym z najsilniejszych podmuchów, który rozproszył miliony ludzi po świecie. Nowa gleba, na której lądują nasiona, symbolizuje kontekst społeczno-polityczny krajów przyjmujących (w projekcie Dandelion: Polska i Kanada). Każde nasiono niesie w sobie jednak coś więcej niż tylko możliwość wzrostu. W jego wnętrzu zapisane jest całe „wyposażenie” potrzebne do rozpoczęcia życia. Podobnie migranci przemieszczają się nie tylko z walizką, ale także z doświadczeniem, wiedzą i umiejętnościami. Niosą ze sobą różne formy kapitału – kulturowego, społecznego, ekonomicznego czy psychologicznego – które powiększają w trakcie swojej podróży. W połączeniu z kapitałem prawnym, jakim jest podwójne obywatelstwo, tworzą one kapitał mobilności – zdolność do przekształcania doświadczenia migracji w nowe możliwości życiowe i zawodowe.

Projekt ma charakter badania socjologicznego opartego na metodach jakościowych. W jego ramach prowadzone będą pogłębione wywiady z ukraińskimi migrantami, którzy uzyskali obywatelstwo Polski lub Kanady, a także wywiady z ekspertami zajmującymi się migracją, polityką obywatelstwa i relacjami między państwem a diasporą. Zastosowanie tych metod pozwoli uchwycić zarówno indywidualne doświadczenia migrantów, jak i szerszy kontekst instytucjonalny kształtujący możliwości i strategie związane z podwójnym obywatelstwem.

Projekt będzie realizowany w kilku etapach. Najpierw projekt będzie koncentrował się na dopracowaniu ram analitycznych oraz przygotowaniu do badań empirycznych. Następnie realizowane będą badania jakościowe oparte na pogłębionych wywiadach z migrantami ukraińskimi i ekspertami w Polsce, Kanadzie i Ukrainie. Zebrany materiał zostanie poddany analizie porównawczej, aby zrozumieć, w jaki sposób podwójne obywatelstwo wpływa na mobilność migrantów, ich strategie życiowe oraz relacje z krajami pochodzenia i zamieszkania. Wyniki projektu zostaną opublikowane w międzynarodowych czasopismach naukowych i wniosą wkład w rozwój nauk społecznych, w szczególności socjologii obywatelstwa, studiów migracyjnych oraz badań nad transnarodowością. Dostarczą jednocześnie wiedzy istotnej dla współczesnych debat o migracji, diasporze, kapitale ludzkim oraz powojennej odbudowie Ukrainy i jej integracji z Unią Europejską.