Prawnik, student, każdy świadomie lub nieświadomie podlega działaniu idei filozoficznych. To, że prawnicy nie podkreślają związków z filozofią prawa może być rezultatem autonomii prawa, prawa, które w myśli europejskiej nie faworyzuje żadnej, określonej filozofii. Choć i to założenie ma charakter ideologiczny, gdyż wskazuje, że podstawową regułą kierującą postępowaniem jest równość, co szczególnie bliskie jest tradycji liberalnej.
Podejmowanie refleksji filozoficznej może wynikać z różnych przesłanek, w szczególności z potrzeby pogłębiania wiedzy.
Od strony zawodowej prawnicy podejmują się refleksji filozoficznej
w celu rozwiązywania konkretnych problemów tworzenia, stosowania czy wykładni prawa. W ten sposób prawnicy poszukują uzasadnienia dla tzw. przypadku trudnego (hard case), gdzie występuje istotny spór co do tego, które rozstrzygnięcie jest właściwe. Spór ten toczy się między innymi o to, czy zawsze istnieje tylko jedno prawidłowe rozstrzygnięcie? czy może występuje kilka poprawnych rozstrzygnięć, z których w danej konkretnej sprawie należy wybrać optymalne?

Podstawowe problemy badawcze filozofii prawa:

- co to jest prawo?
- jak prawo może być poznawane?
- jakie prawo powinno być?
- jaką wartość stanowi prawo?
- jakim wartościom prawo powinno służyć?

Koncepcje filozoficzne

- Koncepcje prawnonaturalne

- Koncepcje pozytywistyczne

- Koncepcje psychologiczne

- Koncepcje realistyczne

- Hermeneutyka prawnicza

- Teorie argumentacji prawniczej

- Retoryka prawnicza

I. Pozytywistyczna filozofia prawa

J. Austin określa prawo pozytywne jako:

1) rozkaz pochodzący od suwerena,
2) rozkaz, który ma charakter ogólny, gdyż obliguje generalnie do działania lub powstrzymania się od całej klasy zachowań,
3) rozkaz jest obowiązkiem, a sankcja jest elementem każdego prawa

H.L.A. Hart charakteryzuje prawo jako:

1) rozkaz,
2) nie występuje konieczny związek między prawem a moralnością,
3) system prawny ma charakter zamkniętego systemu logicznego,
w którym prawidłowa decyzja wynika z reguł prawnych,
4) związek reguł pierwotnych (bezpośrednio określających zachowania) oraz reguł wtórnych (odnoszących się do reguł pierwotnych); do których należą reguły orzekania, zmiany
i uznania.

Paradoks bandyty. W opinii H.L.A. Harta pozytywizm nie potrafi wyjaśnić różnicy między przymusem, który obywatel odczuwa wobec rozkazu suwerena a żądaniem bandyty, który wyposażony w broń palną żąda środków pieniężnych. Ponieważ zewnętrznie niewidoczna jest różnica między tymi zachowaniami potrzebne jest uchwycenie aspektu wewnętrznego. Zdaniem Harta reguła jest prawem dopiero wtedy, gdy obywatel zajmie wobec niej postawę akceptacji lub sformułuje pod jej adresem postulat (minimum prawa natury).

II. Integralna filozofia prawa – koncepcja R. Dworkina

R. Dworkin zaproponował wizję prawa, która łączy zalety koncepcji pozytywistycznych i prawnonaturalnych. Oprócz reguł R. Dworkin wyróżnia także inne normy prawne, a mianowicie zasady prawa, a ponadto wymogi polityki prawnej. Oznacza to, że zasady prawa i reguły prawne są normami postępowania składającymi się na system prawny. Reguły wskazują wprost zakres zastosowania podczas gdy zasady prawa wskazują raczej w sposób wiążący pewne cele. Reguły są stosowane w sposób „wszystko albo nic” natomiast zasady posiadają wymiar „wagi”. Warto też odnotować, iż pochodzenie zasady prawnej nie jest uzależnione od decyzji organu ustawodawczego ale jest wynikiem poczucia stosowności.

III. Koncepcja wewnętrznej moralności prawa – koncepcja L. Fullera

Prawo musi spełniać 8 warunków:

1 ) musi składać się z norm ogólnych
2 ) musi być opublikowane
3 ) nie może mieć mocy wstecznej
4 ) musi być zrozumiałe
5 ) normy nie mogą być sprzeczne ze sobą
6 ) winno nakładać obowiązki możliwe do spełnienia
7 ) nie powinno ulegać częstym zmianom
8 ) organy państwa mogą działać tylko na podstawie prawa

IV. Psychologiczna koncepcja prawa L. Petrażyckiego

Zdaniem, L. Petrażyckiego prawo to zespół faktów psychicznych związanych z normami. Prawo to inaczej powinność odczuwana jako nakaz lub zakaz określonego zachowania wobec kogoś, połączona z odczuciem, iż osoba ta mogłaby domagać się owego zachowania jako należnego. Wyróżnia więc emocje dwustronne tj. imperatywno-atrybutywne.

 
Literatura

1) Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998,
2) Fuller L., Moralność prawa, Warszawa 2004
3) Hart H.L.H, Pojęcie prawa, Warszawa 1968
4) Habermas J., Teoria i praktyka, Warszawa 1983,
5) Hoffe O., Immanuel Kant, Warszawa 1995
6) Hoffe O., Etyka Państwa i prawa, Kraków 1992,
7) Kant I., Krytyka czystego rozumu, Warszawa 1986,
8) Kant I., Krytyka praktycznego rozumu, Warszawa 1984,
9) Kość A., Podstawy filozofii prawa, Lublin 2001,
10) Lande J., Studia z filozofii prawa, Warszawa 1959
11) Morawski L., Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 2000,
12) Oniszczuk J., Koncepcje prawa, Warszawa 2004,
13) Opałek K., Studia z teorii i filozofii prawa, Kraków 1997
14) Perelman Ch., O sprawiedliwości, Warszawa 1959
15) Perelman Ch., Logika prawnicza. Nowa Retoryka, Warszawa 1988
16) Rawls J., Teoria sprawiedliwości, Warszawa 1994
17) Stelmach J., Co to jest hermeneutyka?, Kraków 1989,
18) Stelmach J., Współczesna filozofia interpretacji prawniczej, Kraków 1995,
19) Szyszkowska M., Filozofia prawa i filozofia człowieka, Warszawa 1989,
20) Tokarczyk R., Filozofia prawa, Lublin 2000,
21) Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, Warszawa 1997,
22) Woleński J., Filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, Warszawa 1985,
23) Woleński J., Z zagadnień analitycznej filozofii prawa, Kraków 1980,
24) Ziembiński Z., Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980
25) Zirk-Sadowski M., Wprowadzenie do filozofii prawa, Zakamycze 2000