Projekty badawcze 

Społeczne 

Dr Łukasz Markiewicz

Spontaniczne oceny ryzyka: podobieństwa i różnice pomiędzy heurystyką afektu, utajonymi postawami i postawą wobec postrzeganego ryzyka (25.02.2016 - 24.02.2019)

 

Ryzyko podejmujemy codziennie – choć w powszechnej opinii ludzie różnią się preferencją ryzyka, badania sugerują, iż różnice w chęci podejmowania działań ryzykownych wynikają głównie z różnic w postrzeganiu ryzyka, z mniejszym wpływem preferencji ryzyka, która wbrew obiegowym opiniom pozostaje podobna dla różnych grup (płci, narodowości, itd.). Zatem dwie osoby o tej samej preferencji ryzyka mogą podjąć różne działania, bo inaczej ocenią poziom ryzyka związany z daną sytuacją. Również dwie osoby oceniające podobnie poziom ryzyka związany z danym działaniem mogą postąpić inaczej, ze względu na różniącą je preferencję ryzyka. Badając więc, w jaki sposób ludzie podejmują ryzyko, należy myśleć o wszystkich aspektach sytuacji, w tym:
- deklarowanej chęci podjęcia takiego działania
- postrzeganej ryzykowności działania
- postrzeganej korzyści z działania
- indywidualnej preferencji ryzyka.

W niniejszym projekcie badamy wpływ emocji (dalej: afektu) skojarzonych z przedmiotem postawy na ocenę sytuacji i podejmowanie działań ryzykownych. Niewątpliwe przejawiamy takie emocje do większości przedmiotów i czynności, potrafiąc w kilka sekund odpowiedzieć czy je lubimy czy też nie. Takie oceny emocjonalne są szybsze i wymagają mniej wysiłku niż rozważenie wszystkich za i przeciw danej czynności. Co więcej, jak udokumentowano w mechanizmie heurystyki afektu, taka pozytywna emocja względem czynności może pełnić rolę „różowych okularów” przez które będziemy oceniać wszystkie aspekty danej czynności. Jeśli zatem lubię markę Apple (albo bieganie w maratonach) będę przekonany, iż inwestycja w Apple (bieganie w maratonach) jest bardzo korzystna i mało ryzykowne. Nie jest to jednak poprawny sposób myślenia – w finansach zawsze to co bardziej zyskowne związane jest z wyższym ryzykiem (inaczej wszyscy kupowaliby akcje zamiast zakładać lokaty, bo przecież te pierwsze oferują wyższy zysk). Podobnie jest również w życiu codziennym. W projekcie chcemy zbadać, jaki wpływ na postrzeganie relacji korzyści-ryzyko ma samo lubienie podejmowania ryzyka, wykorzystując do zmierzenia tej zmiennej zarówno miary oparte na deklaracjach badanego jak i miary, w których o emocjach wnioskujemy poprzez obserwację ich zewnętrznych objawów (np. potliwości skóry).

W projekcie podkreślamy, iż ludzie często nie są świadomi swojej preferencji ryzyka – możliwym jest również, iż mogą podawać nieszczere odpowiedzi w kwestionariuszach, ze względu na większą stygmatyzację podejmowania ryzyka w pewnych obszarach (oszukiwanie swoich bliskich) w porównaniu do innych (oszukiwanie urzędu). Tym samym właściwszy jest pomiar preferencji ryzyka nie opierający się na deklaracjach – z tego powodu wykorzystamy w projekcie Test Utajonych Skojarzeń (IAT), czy też komputerowe zadanie, w którym badany dokonuje kategoryzacji bodźców do jednej z dwóch łączonych kategorii (np. RYZYKO i SŁOWA POZYTYWNE vs. BEZPIECZNE i SŁOWA NEGATYWNE). Zmieniając kategorie między zadaniami można ocenić, czy badanemu łatwiej (szybciej) kategoryzuje się bodźce związane z ryzykiem wtedy, gdy kategoria RYZYKO jest powiązana z pozytywnymi lub negatywnymi słowami. Tym samym będziemy potrafili ocenić, czy bardziej pozytywną kategorią dla badanego pozostają aktywności ryzykowne czy bezpieczne (a więc zbadać jego utajoną postawę wobec ryzyka). Podobnie planujemy zbadać utajoną postawę wobec przedmiotu postawy (z wykorzystaniem jedno kategorialnego IAT), wskazując – czy zgodnie z pytaniem podnoszonym przez innych badaczy – łączy się ona ze stosowaniem heurystyki afektu. Sugerujemy również, iż postawa utajona wobec ryzyka będzie lepszym predykatorem podjęcia czynności ryzykownej niż postawa deklarowana – podobnie jak postawy utajone okazały się być lepszym predykatorem spontanicznych zachowań związanych z uprzedzeniami.

Realizacja projektu związana jest z przeprowadzeniem serii eksperymentów z udziałem badanych proszonych o wypełnienie zadania komputerowego (o różnej treści w zależności od badanego zagadnienia). Możliwe spektrum zadań dotyczy pomiaru:
- jawnych ocen: ryzykowności, korzyści, chęci podjęcia działania, emocji związanych z obiektem oceny jak i samą czynnością ryzykowną,
- postaw utajonych: zarówno względem obiektu oceny jak i samej czynności ryzykownej
- fizjologicznego pobudzenia emocjonalnego związanego z ekspozycją bodźców ryzykownych.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

 

Dr Przemysław Sawicki

Dyskontowanie czasu i prawdopodobieństwa - jeden czy dwa procesy? (18.07.2014 -17.01.2017)

 

Projekt dotyczy dyskontowania wypłat odroczonych i ryzykownych. Przez dyskontowanie rozumiemy spadek subiektywnej wartości wypłaty wraz ze wzrostem czasu jej odroczenia lub niepewności jej otrzymania. Autorzy projektu, tworząc multidyscyplinarny zespół (ekonomia, psychologa poznawcza, finanse behawioralne) adaptują specyficzne swojej dyscyplinie podejścia i wiedzę w celu wyjaśnienia rozbieżności obecnych w literaturze w kontekście dyskontowania. Głównym pytaniem, na którym koncentruje się planowany projekt badawczy i na które w dotychczasowej literaturze nie udzielono jednoznacznej odpowiedzi odnosi się do różnic w dyskontowaniu czasu i prawdopodobieństwa. Czy za oba typy dyskontowania odpowiedzialny jest jeden proces (Rachlin et al. 1991; Yi, Piedad, and Bickel 2006), czy może należy mówić o dwóch odrębnych procesach (Green i in., 1999a; Myerson i in., 2003) – specyficznych dla dyskontowania czasu i prawdopodobieństwa? Autorzy projektu, wykorzystując metodologię używaną w badaniach nad dyskontowaniem, także wykorzystując teorię zasobów poznawczych oraz teorię dwusystemową umysłu planują serię kilkunastu badań, których ostatecznym celem będzie udzielenie odpowiedzi na powyższe pytanie badawcze.

Planowana seria badań wykorzystywać będzie liczne eksperymentalne metody badawcze, w skład których wchodzi:
Metoda adjusting – Procedura ta pozwala na określenie punktów równowagi, czyli takich wartości wypłat, przy których badany wykazywał obojętność między dwiema alternatywami, na przykład pomiędzy otrzymaniem kwoty x natychmiast, a kwoty y po czasie t. Cechą charakterystyczną procedury dostosowania jest to, że jedna z alternatyw wyboru dostosowuje swoją wartość w zależności od wcześniejszych decyzji osoby badanej.
Metoda conjoint i maxdiff - Procedura badawcza stawia osobę badaną przed koniecznością dokonywania wyborów między alternatywami, różniącymi się atrakcyjnością. Tak jak bywa często w życiu, pewne alternatywy są atrakcyjniejsze pod względem jednej cechy, natomiast inne alternatywy atrakcyjniejsze pod względem innej z cech. Wybory dokonywane przez osobę badaną ujawniają kompromisy (trade-offs) a tym samym pozwalają badaczowi na wyliczenie użyteczności (psychologicznej satysfakcji) dla każdego poziomu każdego z atrybutów opisujących alternatywy. Założenie, że dla decydenta użyteczność alternatywy tożsama jest z sumą użyteczności cech alternatywy, w łatwy sposób pozwala badaczowi wyliczyć addytywną użyteczność badanych alternatyw (np. odroczonych loterii).
Poll interviews - Manipulacji eksperymentalnych dokonywać będziemy przy wykorzystaniu metodologii N-back, polegającej na konieczności utrzymywania przez badanego w pamięci kilku elementów podczas wykonywania badania właściwego.
Do pomiaru stylu poznawczego (refleksyjności) będzie stosowany zestaw zadań Cognitive Reflection Test (CRT, Frederick, 2005). W trzech zadaniach matematycznych określa się refleksyjność badanego, który aby udzielić poprawnej odpowiedzi musi powstrzymać się od udzielenia narzucającej się błędnej odpowiedzi.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

 

Prof. dr hab. Tadeusz Tyszka

Duże zagrożenia o małym prawdopodobieństwie: percepcja i jej błędy, ocena i skłonność do podejmowania działań zapobiegawczych (26.09.2012 – 25.09.2016)

Głównym celem proponowanych badań jest opis i analiza specjalnej kategorii ryzyka – charakteryzującego się małym prawdopodobieństwem wielkiej straty. Specjalny nacisk będzie położony na analizę typowych błędów w percepcji ryzyka oraz metod zwiększania trafności oceny ryzyka w tego rodzaju sytuacjach. Będą one dotyczyły naturalnych katastrof oraz innych zagrożeń o małym prawdopodobieństwie i wysokich stawkach. Drugi element, który poddamy badaniu, będzie dotyczył skłonności do podejmowania działań zapobiegających lub zabezpieczających przed tego rodzaju zagrożeniami.

Gdy chodzi o percepcję małych prawdopodobieństw, główne kierunki badań będą obejmowały:

  • porównanie skuteczności różnych metod przekazywania probabilistycznej informacji o narażeniu i podatności na ryzyko,
  • w jaki sposób daje się przezwyciężać zjawisko iluzji bezpieczeństwa,
  • rolę afektu w reakcjach na małe prawdopodobieństwa.

Gdy chodzi o skłonności do podejmowania działań zapobiegających lub zabezpieczających przed zagrożeniami, to badaniu zostanie poddane znaczenie takich czynników jak: (i) wielkość straty, (ii) prawdopodobieństwo wystąpienia szkody, (iii) czas odroczenia szkody, (iv) sformułowanie problemu (framing effect), (v) zachowanie zachowania innych (herding). W kontekście naturalnych katastrof oraz innych zagrożeń o małym prawdopodobieństwie i wysokich stawkach zostaną też wykonane badania nad znanym zjawiskiem „rozbrajania ryzyka”.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Ogłoszenie - praca na stanowisku adiunkta

Jak aspekty moralne włączane są w racjonalny proces podejmowania decyzji ekonomicznych? (04.11.2009 -03.11.2012)

W ocenach moralnych, także w decyzjach zawierających aspekty moralne istotną rolę odgrywa to, jak silne uczucia wzbudza naruszenie silnej normy moralnej. Kiedy naruszenie normy moralnej wzbudza silniejszą negatywną reakcję emocjonalną, to w ocenach moralnych ludzie są deontologami (nie są wrażliwi na wielkość i prawdopodobieństwo konsekwencji moralnych), natomiast, kiedy naruszenie normy wzbudza słabszą negatywną reakcję emocjonalną, to w ocenach moralnych ludzie są konsekwencjalistami (są wrażliwi na wielkość i prawdopodobieństwo konsekwencji moralnych).

 Ponadto, kiedy załamanie normy moralnej nie budzi zbyt silnej emocji, decydent porównuje i dokonuje wymiany (trade-off) między wartościami materialnymi i moralnymi, kiedy natomiast załamanie normy moralnej wzbudza silne emocje, to wybór dokonywany jest na zasadzie niekompensacyjnej. 

Projektowane badania będą sprawdzały, czy powyższe prawidłowości stwierdzone w hipotetycznych sytuacjach na polskiej próbie potwierdzą się:

  •   z osobami z innych kultur, 
  •  w eksperymentach laboratoryjnych z rzeczywistymi wypłatami pieniężnymi, w których badania mają możliwość wyboru między przestrzeganiem normy moralnej a prowadzącym do zwiększenia własnej wypłaty złamaniem jej. 

Ponadto, planowane są badania nad czynnikami sytuacyjnymi zwiększającymi siłę reakcji emocjonalnych w decyzjach zawierających aspekty moralne.

Projekt finansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Prof. dr hab.  Krzysztof Zagórski

Postawy ekonomiczne w warunkach niepewności gospodarczej (08.12.2011 -07.06.2014)

Celem badania jest ustalenie, jak kształtują się w Polsce poglądy na gospodarkę, szczególnie dotyczące zasad jej funkcjonowania, oraz postawy ekonomiczne w okresie, jaki w skali światowej nazwać można „pokryzysowym”, a jaki w Polsce charakteryzuje się pewna dozą niepewności i trudności gospodarczych, związanych przede wszystkim z koniecznością zmian w budżecie państwa i spowolnieniem rozwoju (choć nie recesją). Proponowany program badawczy dotyczył będzie społecznych aspektów tej sytuacji, szczególnie opinii i postaw ekonomicznych. Ustalone zostanie, czy i w jakim stopniu ostatnie procesy gospodarcze wpłynęły na oceny sytuacji gospodarczej, poglądy dotyczące postrzeganych i uważanych za pożądane mechanizmów jej funkcjonowania, a także na poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego, społeczne zaufanie do gospodarki, jej instytucji i aktorów niezbędne do prawidłowego funkcjonowania każdego systemu społeczno-gospodarczego i politycznego, stopień społecznej otwartości na kontakty transgraniczne i współpracę międzynarodową oraz akceptację ustrojowych założeń obecnego systemu ekonomicznego.

Innymi słowy badanie dotyczyć będzie istotnych aspektów kultury ekonomicznej społeczeństwa, a ściślej sfery, jaką nazwać można wyobraźnią ekonomiczną w warunkach gospodarczej niepewności. Zagadnienia te wiążą się po części z problemem społecznej odpowiedzialności publicznych i prywatnych jednostek gospodarczych, szczególnie – choć nie tylko - finansowych. Konfrontacja oczekiwań w tym względzie z subiektywnymi ocenami bezsprzecznie kształtuje nie tylko zaufanie do gospodarki, ale także i szersze, dotyczące jej postawy.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

 

Dr hab. Robert Rządca i dr M. Strumińska

Rozwiązywanie sporów publicznych a uczenie się organizacji oraz aktorów społecznych (08.12.2011 -07.12.2013)

Badania sprawności rozwiązywania sporów publicznych, czyli konfliktów, których stronami są administracja, grupy obywateli oraz organizacje gospodarcze dotyczą zazwyczaj metod i narzędzi, ze szczególnym uwzględnieniem negocjacji, mediacji oraz procedur quasi sądowych. Perspektywa takich badań jest najczęściej krótkookresowa a celem praktycznym jest zaprojektowanie lepszych metod rozwiązywania konfliktów. Najważniejszym celem proponowanego projektu jest identyfikacja zmian w sposobie postrzegania konfliktów i sposobów ich rozwiązywania na tle doświadczeń zaangażowanych podmiotów oraz procesów uczenia się uczestników sporów publicznych. Przedmiotem zainteresowania w badaniach będą zakończone już spory i ich uczestnicy.

W Polsce brakuje analiz wpływu sporów i sposobów ich rozwiązywania na organizacje gospodarcze, instytucje życia publicznego, w tym zarówno organa władzy i administracji publicznej (samorządowe i rządowe), jak i obywateli i organizacje społeczne.

Badania wpisują się w podstawowe pytania dotyczące sprawności zarządzania sferą publiczną, w której czynniki ekonomiczne są silnie pomieszane ze społecznymi, prawnymi oraz politycznymi. Przy czym przez słowo sprawność należy, zgodnie z tradycją prakseologiczną, rozumieć skuteczność działań ale także ich ekonomiczność i korzystność w różnych wymiarach. Jednym z ważnych wymiarów owej sprawności jest realny wpływ sposobów rozwiązywania sporów na poszerzanie zakresu uczestnictwa obywateli w życiu publicznym i sprawowaniu władzy, czyli wpływ na demokrację. W rzeczywistości społeczno-gospodarczej coraz większego znaczenia nabiera kwestia sprawnego zarządzania podejmowaniem decyzji w sprawach stanowiących przedmiot sporu, kontrowersji. Przykładem są decyzje dotyczące zamykania szkół, lokalizacji uciążliwych dla środowiska i mieszkańców inwestycji (np. wysypiska śmieci, sortownie, spalarnie), a także kierunków wydatków publicznych. Przyczyną różnic stanowisk mogą być zarówno interesy, jak i wartości jakimi kierują się ludzie i organizacje. Wyzwaniem staje się więc przeprowadzenie procesu decyzyjnego, który uwzględniałby wspomnianą różnorodność i umożliwiał dochodzenie do rozwiązań drogą deliberacji. Wydaje się bowiem, że w sytuacji braku wspólnych wartości tym, co może dostarczyć legitymizacji określonym decyzjom jest nie ich treść, lecz procedura, w obrębie której zostały podjęte.

Tak więc badanie procedur decyzyjnych staje się badaniem dotyczącym centralnych dla współczesnego społeczeństwa procesów tworzenia legitymizacji dla zmieniającego się ładu instytucjonalnego. Odpowiedź na pytanie o to, w jakim stopniu polskie instytucje samorządowe są w stanie zaadoptować się do tych wyzwań, o to w jaki sposób przebiegają procesy uczenia się w zakresie procedur rozwiązywania sporów staje się pytaniem o to, na ile są one w stanie wytwarzać zaufanie społeczne i legitymizację dla swoich działań.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.